Eftaliylar davlatlari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265–266-b. — ziyouz.com
Eftaliylar davlatlari — Örta Osiyo va unga qöşni mamlakatlarda mil. 5-asr örtasida barpo etilgan davlatlar: 1) Örta Osiyodagi Eftaliylar davlati mil. 5-asr oxiri — 6-asr boşida ravnaq topib, uning hududi hoz. Afğonistonning katta qismi, Örta Osiyo va Şarqiy Turkistonning şarqiy va jan.şarqiy viloyatlarini öz içiga olgan. Uning asosiy negizini BaqtriyaToxariston taşkil etgan. Şu yerdan turib eftaliylar qöşni mamlakatlarga yurişlar qilganlar. Eftaliylar Sosoniylar Eroni ustidan bir qança janglarda zafar quçgan, janglardan birida sosoniylar şahanşohi Peroz halok bölgan. U köp yillar mobaynida eftaliylarga katta miqdorda tovon tölab kelgan edi.
Örta Osiyodagi Eftaliylar davlati bir qança yarim mustaqil mulklarning konfederatsiyasidan iborat bölib, ularni eftaliylar podşosiga tobe merosiy sulolalar boşqarar edi. Bu yerda Hindistondagi kabi tanga pullar markazlaşgan tartibda zarb qilinmagan, aksinça deyarli har bir mulk özining qumuş yoki mis tangasini zarb qilgan. Saltanatda bir neça turdagi yozuvlar (suğd, baqtriy, braxmi va boşqalar) mavjud bölgan, lekin baqtriy yozuvi davlat yozuvi hisoblangan. Eftaliylarning özi dastlab köçmançi bölib, keyinçalik şaharlarni bosib olişlari bilan, asosan, ötroq hayot tarziga ötgan bölsalar kerak. Şu tufayli Vizantiya tarixçilari (Menandr) eftaliylarning şahar qabilasi sifatida ta'riflaydi. Eftaliylar jamiyatida mulkiy tabaqalaniş mavjud edi. Eftaliylar kuçli, asosan, otliqlardan iborat qöşinga ega bölgan. Eftaliylar orasida poliandriyaning şakllaridan biri hukm surgan. Eftaliylar öt va quyoşga siğinişgan, Örta Osiyodagilar esa — budsaviylik, manixeylik, xristianlik, zarduştiylikka e'tiqod qilişgan; 2) Eftaliylar Hindistonga bostirib kirişi natijasida vujudga kelgan. Şim. Hindiston, Pokiston va jan.şarqiy Afğoniston hududidan iborat bölgan. . Hindistondagi Eftaliylar davlati mil. 5-asroxiri — 6-asrning 1-yarmida, Töramon va uning vorisi Mixirakula davrida kuçqudratga tölib, ravnaq topgan. 6-asr örtalariga kelib tanazzulga yuz tutgan.
Ad: Rtveladze E. V., Velikiy şelkovga put, T., 1999.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭФТАЛИЙЛАР ДАВЛАТЛАРИ — Ўрта Осиё ва унга қўшни мамлакатларда мил. 5-аср ўртасида барпо этилган давлатлар: 1) Ўрта Осиёдаги Эфталийлар давлати мил. 5-аср охири — 6-аср бошида равнақ топиб, унинг ҳудуди ҳоз. Афғонистоннинг катта қисми, Ўрта Осиё ва Шарқий Туркистоннинг шарқий ва жан.шарқий вилоятларини ўз ичига олган. Унинг асосий негизини БақтрияТохаристон ташкил этган. Шу ердан туриб эфталийлар қўшни мамлакатларга юришлар қилганлар. Эфталийлар Сосонийлар Эрони устидан бир қанча жангларда зафар қучган, жанглардан бирида сосонийлар шаҳаншоҳи Пероз ҳалок бўлган. У кўп йиллар мобайнида эфталийларга катта миқдорда товон тўлаб келган эди.
Ўрта Осиёдаги Эфталийлар давлати бир қанча ярим мустақил мулкларнинг конфедерациясидан иборат бўлиб, уларни эфталийлар подшосига тобе меросий сулолалар бошқарар эди. Бу ерда Ҳиндистондаги каби танга пуллар марказлашган тартибда зарб қилинмаган, аксинча деярли ҳар бир мулк ўзининг қумуш ёки мис тангасини зарб қилган. Салтанатда бир неча турдаги ёзувлар (суғд, бақтрий, брахми ва бошқалар) мавжуд бўлган, лекин бақтрий ёзуви давлат ёзуви ҳисобланган. Эфталийларнинг ўзи дастлаб кўчманчи бўлиб, кейинчалик шаҳарларни босиб олишлари билан, асосан, ўтроқ ҳаёт тарзига ўтган бўлсалар керак. Шу туфайли Византия тарихчилари (Менандр) эфталийларнинг шаҳар қабиласи сифатида таърифлайди. Эфталийлар жамиятида мулкий табақаланиш мавжуд эди. Эфталийлар кучли, асосан, отлиқлардан иборат қўшинга эга бўлган. Эфталийлар орасида полиандриянинг шаклларидан бири ҳукм сурган. Эфталийлар ўт ва қуёшга сиғинишган, Ўрта Осиёдагилар эса — будцавийлик, манихейлик, христианлик, зардуштийликка эътиқод қилишган; 2) Эфталийлар Ҳиндистонга бостириб кириши натижасида вужудга келган. Шим. Ҳиндистон, Покистон ва жан.шарқий Афғонистон ҳудудидан иборат бўлган. . Ҳиндистондаги Эфталийлар давлати мил. 5-асрохири — 6-асрнинг 1-ярмида, Тўрамон ва унинг вориси Михиракула даврида кучқудратга тўлиб, равнақ топган. 6-аср ўрталарига келиб таназзулга юз тутган.
Ад: Ртвеладзе Э. В., Великий шелковьга путь, Т., 1999.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.