Egar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12-b. — ziyouz.com
Egar — 1) otulov (ot, eşak, xaçir, buğu va boşqalar) ustiga uriladigan va minib ötiriş hamda yuk taşiş uçun moslaştirilgan qulay abzal. Odamlar hayvonlarni qölga örgatib, minib yuradigan davr (mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmi) dan ma'lum. E.ning kundalik minib yuriş, sport, harbiy (safda yuriş), maşq yoki poyga uçun möljallangan turlari farqlanadi. Bundan taşqari, har bir xalq öz yaşaş şartşaroitidan kelib çiqib öziga xos E. turlarini yaratgan, mas, özbek, qirğiz, qozoq, turkman, rus va boşqalar xalqlar işlatadigan E.lar, asosan, tuzilişi va bezagi bilan bir-biridan bir oz farq qiladi, lekin umumiy tuzilişi bir-biriga öxşaydi. Özbekistonda ham egarçilik qadimdan rivojlangan. Şuning uçun E.ning tuzilişiga xos atamalar paydo bölgan: suyançiq, örindiq, döğa, qopqoq, qanot, terlik, ayl, uzangi va uzangiboğ va boşqalar Yuk taşişga möljallangan E.larda yukni mahkam boğlaş moslamalari ham böladi. E. pişiq yoğoç (tol, örik, behi, yonğoq, çinor, arça va boşqalar) dan yasaladi, sadaf, suyak, temir va tasmalar bilan bezatiladi. Otulovni minganda E. ustiga yumşoq töşama (mas, gilamça) taşlab olinadi. E.ningörindiği taglik va çarm qoplangan yostiqdan iborat. E.ning ikki tomoniga osiltirib yopiladigan qismi «tebengi» deb ataladi va uzangi bandining oyoqni sidirişidan saqlab turadi. E. qöşimça moslamalari (ayl, uzangi, uzangiboğ va boşqalar) bilan birga E.jabduq deb ataladi.
E.-jabduq bilan şuğullaniş kasbi egarçilik deb ataladi. Egarçilik hunarmandçilikning qadimiy turlaridan biri. U asosan yirik şaharlarda rivojlangan. Mil. 5-asrdan boşlab E. hunar darajasiga kötarilgan va asta-sekin takomillaştirib borilgan. Özbekistonda ham egarçilik qadimiy hunarmandçilik kasbi hisoblanadi. Egarjabduq oddiy kustar usulda maxsus dökonlarda yasalgan. Ustalar, asosan, teşa, bolta, randa, arra, iskana va b asbobqurollardan
; foydalanişgan. Özbekistonda otulovning ahamiyati hozir ham kattaligi tufayli egarçilik hunarmandçilikning bir sohasi hisoblanadi. Egarçilik bilan Özbekistonning barça viloyatlarida şuğullaniladi, lekin Buxoro, Samarqand viloyatlari va Fargona vodiysida kengroq tarqalgan. Ayrim ustalar egarçilikni san'at darajasiga kötargan. E. ustiga çarm qoplaş, bezaklariga suyaklar qadaş rasm bölgan. E. ustiga taşlab olinadigan xaltaxurjun çarmdan tikilib, mis sim va xalqalar bilan bezatiladi; 2) turli maşinalar (velosiped, mototsikl, traktor va boşqalar) ning haydovçi ötiradigan joyi (örindiq).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭГАР — 1) отулов (от, эшак, хачир, буғу ва бошқалар) устига уриладиган ва миниб ўтириш ҳамда юк ташиш учун мослаштирилган қулай абзал. Одамлар ҳайвонларни қўлга ўргатиб, миниб юрадиган давр (мил. ав. 1-минг йилликнинг 2-ярми) дан маълум. Э.нинг кундалик миниб юриш, спорт, ҳарбий (сафда юриш), машқ ёки пойга учун мўлжалланган турлари фарқланади. Бундан ташқари, ҳар бир халқ ўз яшаш шартшароитидан келиб чиқиб ўзига хос Э. турларини яратган, мас, ўзбек, қирғиз, қозоқ, туркман, рус ва бошқалар халқлар ишлатадиган Э.лар, асосан, тузилиши ва безаги билан бир-биридан бир оз фарқ қилади, лекин умумий тузилиши бир-бирига ўхшайди. Ўзбекистонда ҳам эгарчилик қадимдан ривожланган. Шунинг учун Э.нинг тузилишига хос атамалар пайдо бўлган: суянчиқ, ўриндиқ, дўға, қопқоқ, қанот, терлик, айл, узанги ва узангибоғ ва бошқалар Юк ташишга мўлжалланган Э.ларда юкни маҳкам боғлаш мосламалари ҳам бўлади. Э. пишиқ ёғоч (тол, ўрик, беҳи, ёнғоқ, чинор, арча ва бошқалар) дан ясалади, садаф, суяк, темир ва тасмалар билан безатилади. Отуловни минганда Э. устига юмшоқ тўшама (мас, гиламча) ташлаб олинади. Э.нингўриндиғи таглик ва чарм қопланган ёстиқдан иборат. Э.нинг икки томонига осилтириб ёпиладиган қисми «тебенги» деб аталади ва узанги бандининг оёқни сидиришидан сақлаб туради. Э. қўшимча мосламалари (айл, узанги, узангибоғ ва бошқалар) билан бирга Э.жабдуқ деб аталади.
Э.-жабдуқ билан шуғулланиш касби эгарчилик деб аталади. Эгарчилик ҳунармандчиликнинг қадимий турларидан бири. У асосан йирик шаҳарларда ривожланган. Мил. 5-асрдан бошлаб Э. ҳунар даражасига кўтарилган ва аста-секин такомиллаштириб борилган. Ўзбекистонда ҳам эгарчилик қадимий ҳунармандчилик касби ҳисобланади. Эгаржабдуқ оддий кустарь усулда махсус дўконларда ясалган. Усталар, асосан, теша, болта, ранда, арра, искана ва б асбобқуроллардан
; фойдаланишган. Ўзбекистонда отуловнинг аҳамияти ҳозир ҳам катталиги туфайли эгарчилик ҳунармандчиликнинг бир соҳаси ҳисобланади. Эгарчилик билан Ўзбекистоннинг барча вилоятларида шуғулланилади, лекин Бухоро, Самарқанд вилоятлари ва Фаргона водийсида кенгроқ тарқалган. Айрим усталар эгарчиликни санъат даражасига кўтарган. Э. устига чарм қоплаш, безакларига суяклар қадаш расм бўлган. Э. устига ташлаб олинадиган халтахуржун чармдан тикилиб, мис сим ва халқалар билан безатилади; 2) турли машиналар (велосипед, мотоцикл, трактор ва бошқалар) нинг ҳайдовчи ўтирадиган жойи (ўриндиқ).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.