Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Egey madaniyati

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13–14-b. — ziyouz.com

    Egey madaniyati EGEY MADANIYATI, Kritmiken madaniyati — Kiklad, Krit o., Yunonistonning materik qismi va Kiçik Osiyo (Ğarbiy Anadolu)dagi jez davri tamaddunining umumiy nomi (mil. av. 3—2- ming yillik). Uning asosiy markazlari Miken (G.Şliman) va Krit (A.Evans) dagi qazişmalar natijasida oçilgan. Bir qança lokal arxeologik madaniyatlarga ajratilgan: Kritdagi madaniyat, orolning afsonaviy podşosi Minosning nomi bilan Minoy madaniyati deb atalgan; Yunoniston materik qismining turli qismidagi madaniyatlar — fessaliya, makedon, ellada madaniyatlari; Kiçik Osiyodagi — ğarbiy anadolu madaniyati; Kikladdagi — kiklad madaniyati deb nom olgan. E.m. 3 davrga bölinadi: ilk (ellada madaniyati uçun — mil. av. 3000— 2100/1900 yillar, minoy madaniyati uçun — mil. av. taxm. 3000—2200 yillar), örta (tegişli ravişda, mil. av. taxm. 2100/1900—1580 yil va mil. av. taxm. 2200—1700 yillar), sönggi (tegişli ravişda, mil. av. taxm. 1580— 1200 yillar va mil. av. taxm. 1700— 1150 yillar). Ğarbiy Anadolu va Örta Yunoniston madaniyatlari mahalliy neolit davri madaniyati, Egey dengizi şarkiy qismidagi orollar madaniyati asosida vujudga kelgan va Troya madaniyati ta'sirida taraqkiy etganlar. E.m. notekis rivojlangan. Uning markazlari turli davrda yuksaliş va tanazzul davrini keçirgan.

    Ingliz arxeologi A. Evans E.m. böyiça tadqiqot işlari olib borib, köp jildli ilmiy asarlar yaratgan. E.m. ga oid piktografik yozuvlarni örgangan.

    E.m.ga oid obidalar mahalliy aholining Misr va Odd Osiyo bilan yaqin aloqada bölganini körsatadi (Misr va Suriyada Egey san'ati yodgorliklari, Krit o.da esa Misr va Old Osiyo san'ati namunalari topilgan). Krit san'ati öziga xosligi bilan ajralib turadi. E.m.ning muhim markazlaridan biri Knos şahridagi Hukmdorlar saroyi (taxm. mil. av. 2000 yildan söng) qoldiqlari saqlangan. Saroy murakkab tarhli (16 ming m2 ga yaqin mayd.ni egallagan), köp marta qayta qurilgan, 3 qavatli bölib, xonalar ustunli, tor hovlili, yuqori qavatlarga zinapoyalardan çiqilgan. Mil. av. 2-ming yillikning 1-yarmiga mansub kiçik saroy, podşo villasi, karvonsaroy, 2—3 qavatli turar joylar qazib örganilgan. Knos, AgiaTriadada mineral böyoq bilan işlangan freska qoldiqlari topilgan, ularda akrobatika öyinlari, suhbatlaşayotgan ayollar, hayvon, ösimliklar aks ettirilgan. Ayniqsa, Krit vaza rassomligi diqqatga sazovor. Suyak haykalçalar köp işlangan. Mil. av. 3-ming yillik va 2-ming yillikning boşlarida Kikladda marmar ayol haykalçalari işlaş, sopol idişlar san'ati rivojlangan. Tirinf akropoli — mustahkamlangan tepalik (mil. av. 2-ming yillikning örtalari) da bino qoldiqlari saqlangan; bu bino qadimiy yunon ibodatxonalariga namuna bölgani körinadi. Devoriy rasmlarda jang lavhalari aks ettirilgan. Mikenda relyef bilan bezatilgan «Şerdor darvoza», usti tuproq bilan gumbazsimon qilib yopilgan maqbara saqlangan. Maqbaralardan topilgan oltin va kumuş bezak buyumlari zargarlik rivojlanganligidan darak beradi. Mil. av. 2-ming yillikning oxirlarida doriy qabilalari hujumi oqibatida E.m. markazlari vayron qilingan. Egey san'ati yunon san'atiga samarali ta'sir körsatgan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЭГЕЙ МАДАНИЯТИ, Критмикен маданияти — Киклад, Крит о., Юнонистоннинг материк қисми ва Кичик Осиё (Ғарбий Анадолу)даги жез даври тамаддунининг умумий номи (мил. ав. 3—2- минг йиллик). Унинг асосий марказлари Микен (Г.Шлиман) ва Крит (А.Эванс) даги қазишмалар натижасида очилган. Бир қанча локал археологик маданиятларга ажратилган: Критдаги маданият, оролнинг афсонавий подшоси Миноснинг номи билан Миной маданияти деб аталган; Юнонистон материк қисмининг турли қисмидаги маданиятлар — фессалия, македон, эллада маданиятлари; Кичик Осиёдаги — ғарбий анадолу маданияти; Кикладдаги — киклад маданияти деб ном олган. Э.м. 3 даврга бўлинади: илк (эллада маданияти учун — мил. ав. 3000— 2100/1900 йиллар, миной маданияти учун — мил. ав. тахм. 3000—2200 йиллар), ўрта (тегишли равишда, мил. ав. тахм. 2100/1900—1580 йил ва мил. ав. тахм. 2200—1700 йиллар), сўнгги (тегишли равишда, мил. ав. тахм. 1580— 1200 йиллар ва мил. ав. тахм. 1700— 1150 йиллар). Ғарбий Анадолу ва Ўрта Юнонистон маданиятлари маҳаллий неолит даври маданияти, Эгей денгизи шаркий қисмидаги ороллар маданияти асосида вужудга келган ва Троя маданияти таъсирида тарақкий этганлар. Э.м. нотекис ривожланган. Унинг марказлари турли даврда юксалиш ва таназзул даврини кечирган.

    Инглиз археологи А. Эванс Э.м. бўйича тадқиқот ишлари олиб бориб, кўп жилдли илмий асарлар яратган. Э.м. га оид пиктографик ёзувларни ўрганган.

    Э.м.га оид обидалар маҳаллий аҳолининг Миср ва Одд Осиё билан яқин алоқада бўлганини кўрсатади (Миср ва Сурияда Эгей санъати ёдгорликлари, Крит о.да эса Миср ва Олд Осиё санъати намуналари топилган). Крит санъати ўзига хослиги билан ажралиб туради. Э.м.нинг муҳим марказларидан бири Кнос шаҳридаги Ҳукмдорлар саройи (тахм. мил. ав. 2000 йилдан сўнг) қолдиқлари сақланган. Сарой мураккаб тарҳли (16 минг м2 га яқин майд.ни эгаллаган), кўп марта қайта қурилган, 3 қаватли бўлиб, хоналар устунли, тор ҳовлили, юқори қаватларга зинапоялардан чиқилган. Мил. ав. 2-минг йилликнинг 1-ярмига мансуб кичик сарой, подшо вилласи, карвонсарой, 2—3 қаватли турар жойлар қазиб ўрганилган. Кнос, АгиаТриадада минерал бўёқ билан ишланган фреска қолдиқлари топилган, уларда акробатика ўйинлари, суҳбатлашаётган аёллар, ҳайвон, ўсимликлар акс эттирилган. Айниқса, Крит ваза рассомлиги диққатга сазовор. Суяк ҳайкалчалар кўп ишланган. Мил. ав. 3-минг йиллик ва 2-минг йилликнинг бошларида Кикладда мармар аёл ҳайкалчалари ишлаш, сопол идишлар санъати ривожланган. Тиринф акрополи — мустаҳкамланган тепалик (мил. ав. 2-минг йилликнинг ўрталари) да бино қолдиқлари сақланган; бу бино қадимий юнон ибодатхоналарига намуна бўлгани кўринади. Деворий расмларда жанг лавҳалари акс эттирилган. Микенда рельеф билан безатилган «Шердор дарвоза», усти тупроқ билан гумбазсимон қилиб ёпилган мақбара сақланган. Мақбаралардан топилган олтин ва кумуш безак буюмлари заргарлик ривожланганлигидан дарак беради. Мил. ав. 2-минг йилликнинг охирларида дорий қабилалари ҳужуми оқибатида Э.м. марказлари вайрон қилинган. Эгей санъати юнон санъатига самарали таъсир кўрсатган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.