Ehtiyojlar

Ehtiyojlar — organizm, inson şaxsi, ijtimoiy guruh, umuman jamiyatning hayot faoliyatini saqlab turiş uçun zarur bölgan narsalarga talab, muhtojlik. Nazariy va amaliy iqtisodiyotning fundamental kategoriyalaridan biri. E. subyekt bilan uning faoliyati örtasidagi boğlanişlarni ifoda etadi va maqsadlar, mayllar, intilişlarda va pirovardida hattiharakatlar, fe'latvorda yuzaga çiqadi. Faoliyat sohasiga qarab mehnatga, bilimga, muloqotlarga; obyektiga qarab moddiy, ma'naviy; subyektiga köra yakka (şaxsiy), guruhiy, jamoaviy, ijtimoiy E. bölişi mumkin. E.ning umumiy qonuniyati — ularning umuman bevosita inson faoliyatiga, xususan, ijtimoiy işlab çiqariş ga boğliq bölişidir. Ayni payda faollikka undovçi kuç bölgan E., öz navbatida, hayot şaroitlariga tanlama ta'sir körsatadi, ularning öziga xos tomonlarini belgilaydi, u yoki bu faoliyat usullarini va E.ni qondiradigan predmetlar işlab çiqarişni rağbatlantiradi. Mas, bir vaqtlar kişilarda avtomobilga paydo bölgan E. ularni yaratiş yölida izlanişlarning boşlanişiga sabab böldi, butun bir sanoat tarmoğining paydo bölişiga olib keldi.

Tarixan E. ösib boradi, ular xilmaxil, özgaruvçan, tuzilmaviy özgarişlarga uçrab turadi. E. tizimida iqtisodiy ehtiyojlar asosiy örinda turadi. Ularga birinçi navbatda, moddiyaşyoviy E. (moddiy va ma'naviy) — oziq-ovqat mahsulotlariga, kiyimkeçak, axborot vositalari (gazeta, kitob va boşqalar)ga E., şuningdek, iqtisodiy E. tuzilmasida oliy örinda turadigan mehnat qiliş, ta'lim oliş, soğliqni saqlaş E.i kiradi.

Iqtisodiy E.ni ham ularni röyobga çiqaradigan subyektlariga qarab tasniflaş mumkin (şaxsiy — yakka, jamoa va ijtimoiy — umumiy E.).

Bozor munosabatlari şaroitlarida iqtisodiy E. pul bilan vositalanadi va talab sifatida yuzaga çiqadi (q. Talab va şaklif). Işlab çiqariş va E. örtasidagi teran içki boğlanişlar ehtiyojlarning ösib borişi qonunida öz ifodasini topadi. Iqtisodiyotning butun tarixini eng oddiy E.dan tobora har tomonlama rivojlangan inson E.ining şakllanişiga ötiş tarixi tarzida qaraş mumkin.

Şerqul Şodmonov.