Ekinzorlar fotosintetik potensiali
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35-b. — ziyouz.com
Ekinzorlar fotosintetik potensiali — vegetatsiya davri yoki uning bir qismi uçun ösimliklar fotosintez apparati — barglar sathining kundalik iş hajmi yiğindisini ifodalaydigan körsatkiç. E.f.p. ekinlarni afometeorologik baholaşda va hosilni prognozlaşda, obhavo — hosil matematik modellarini tekşiriş va asoslaşda qöllanadi. Ekinlar hosilining salmoği ikki omil — barglar sathining ölçami va ularning vegetatsiya davri mobaynidagi iş unumdorligi bilan aniqlanadi. Barglar fotosintetik faoliyatining ölçov birligi qilib 1 m2 barg yuzasining 1 sutka davomidagi işi qabul qilingan. E.f.p. tuşunçasi, birinçi marta 20-asrning 50-y.larida rus olimi A.A. Niçiporoviç tomonidan ta'riflangan va ösimliklar fotosintetik faoliyatini baholaşda asosiy omil sifatida qöllaniladi. Barglar yuzasi orta borişi bilan umumiy va faol quyoş radiatsiyasining yutilişi köpayib boradi, radiatsiya oqimining maksimal yutştişi barglar yuzasi eng kattalaşgan davrga töğri keladi. Ösimlik suv bilan optimal ta'minlanganda (faol vegetatsiya davomida tuproq nami dala nam siğimmşt 65—70% dan past bölmaganda) ösimlik yutgan fotosintetik faol radiatsiya (FFR)ning maksimal qiymati ekinzorga keluvçi radiatsiyaning 80— 85% ni taşkil etadi. Optimal şaroitlarda E.f.p. 1 ga ğöza maydonida 3,3— 3,5 mln. m2 ni taşkil etadi va 51,4— 53,5 s/ga paxta hosili olişni ta'minlaydi. Bunda FFR energiyasini özlaştiriş koeffitsiyenti 3,4% ga teng böladi. (yana q.Fotosintez).
Ad.: Muminov F.A., Konovalova N .S, Ispolzovaniye FAR posevami xlopçatnika i yego produktivnost v Uzbekistane, Trudn SANII, vş. 88(169), M., 1983.
Hamidulla Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКИНЗОРЛАР ФОТОСИНТЕТИК ПОТЕНЦИАЛИ — вегетация даври ёки унинг бир қисми учун ўсимликлар фотосинтез аппарати — барглар сатҳининг кундалик иш ҳажми йиғиндисини ифодалайдиган кўрсаткич. Э.ф.п. экинларни афометеорологик баҳолашда ва ҳосилни прогнозлашда, обҳаво — ҳосил математик моделларини текшириш ва асослашда қўлланади. Экинлар ҳосилининг салмоғи икки омил — барглар сатҳининг ўлчами ва уларнинг вегетация даври мобайнидаги иш унумдорлиги билан аниқланади. Барглар фотосинтетик фаолиятининг ўлчов бирлиги қилиб 1 м2 барг юзасининг 1 сутка давомидаги иши қабул қилинган. Э.ф.п. тушунчаси, биринчи марта 20-асрнинг 50-й.ларида рус олими А.А. Ничипорович томонидан таърифланган ва ўсимликлар фотосинтетик фаолиятини баҳолашда асосий омил сифатида қўлланилади. Барглар юзаси орта бориши билан умумий ва фаол қуёш радиациясининг ютилиши кўпайиб боради, радиация оқимининг максимал ютштиши барглар юзаси энг катталашган даврга тўғри келади. Ўсимлик сув билан оптимал таъминланганда (фаол вегетация давомида тупроқ нами дала нам сиғиммшт 65—70% дан паст бўлмаганда) ўсимлик ютган фотосинтетик фаол радиация (ФФР)нинг максимал қиймати экинзорга келувчи радиациянинг 80— 85% ни ташкил этади. Оптимал шароитларда Э.ф.п. 1 га ғўза майдонида 3,3— 3,5 млн. м2 ни ташкил этади ва 51,4— 53,5 ц/га пахта ҳосили олишни таъминлайди. Бунда ФФР энергиясини ўзлаштириш коэффициенти 3,4% га тенг бўлади. (яна қ.Фотосинтез).
Ад.: Муминов Ф.А., Коновалова Н .С, Использование ФАР посевами хлопчатника и его продуктивность в Узбекистане, Трудн САНИИ, вьш. 88(169), М., 1983.
Ҳамидулла Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.