Ekologik joy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39-b. — ziyouz.com
Ekologik joy EKOLOGIK JOY, ekomuhit tabiatda tur yaşaşi mumkin bölgan barça muhit omillari majmui. E.j. tuşunçasi, odatda, ekologik jihatdan yaqin va bitta trofik darajada turadigan turlar örtasidagi özaro munosabatlarni tadqiq qilişda qöllanadi. «E.j.» termini amerikalik ekolog J. Grinnel (1917) tomonidan turlarning taqsimlanişini tavsif etiş uçun tavsiya etilgan. Bu termin yaşaş joyi tuşunçasiga yaqin ma'noni anglatadi. Keyinçalik amerikalik zoolog Ç. Elton (1927) trofik boğlanişning muhim ahamiyatini körsatiş uçun E.j.ni turning ekologik sistemadagi holati tarzida talqin qilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida köpçilik tadqiqotçilar ekologik jihatdan özaro yaqin va jamoa içida öxşaş holatni egallagan 2 turning bir xil maydonda turğun hayot keçira olmasligini aniqlaşgan. Bu empirik axborot 2 turning oziq uçun raqobati matematik modeli (italyan matematigi V. Volterra) va rus mikrobiologi G.F. Gauzening (1986) eksprimental işlari orqali tasdiqlandi.
E.j.ning zamonaviy konsepsiyasi amerikalik ekolog J. Xatçinson (1957, 1965) taklif etgan model asosida şakllandi. Bu modelga binoan E.j.ni köp kamerali maydon (giperhajm) tarzida faraz qiliş mumkin: bu maydonning alohida ölçamlari turning normal hayot keçirişi uçun zurur bölgan omillarga mos keladi. Divergensiya orqali turlarning E.j.ida sodir böladigan farq ularning yaşaş joyi, oziq xili va bir xil yaşaş joyining özidan har xil vaqtda foydalanişi bilan boğliq. E.j. ning miqyosi va har xil turlar E.j.ini baholaş metodlari işlab çiqilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКОЛОГИК ЖОЙ, экомуҳит табиатда тур яшаши мумкин бўлган барча муҳит омиллари мажмуи. Э.ж. тушунчаси, одатда, экологик жиҳатдан яқин ва битта трофик даражада турадиган турлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни тадқиқ қилишда қўлланади. «Э.ж.» термини америкалик эколог Ж. Гриннел (1917) томонидан турларнинг тақсимланишини тавсиф этиш учун тавсия этилган. Бу термин яшаш жойи тушунчасига яқин маънони англатади. Кейинчалик америкалик зоолог Ч. Элтон (1927) трофик боғланишнинг муҳим аҳамиятини кўрсатиш учун Э.ж.ни турнинг экологик системадаги ҳолати тарзида талқин қилган. 19-аср охири — 20-аср бошларида кўпчилик тадқиқотчилар экологик жиҳатдан ўзаро яқин ва жамоа ичида ўхшаш ҳолатни эгаллаган 2 турнинг бир хил майдонда турғун ҳаёт кечира олмаслигини аниқлашган. Бу эмпирик ахборот 2 турнинг озиқ учун рақобати математик модели (итальян математиги В. Вольтерра) ва рус микробиологи Г.Ф. Гаузенинг (1986) эксприментал ишлари орқали тасдиқланди.
Э.ж.нинг замонавий концепцияси америкалик эколог Ж. Хатчинсон (1957, 1965) таклиф этган модел асосида шаклланди. Бу моделга биноан Э.ж.ни кўп камерали майдон (гиперҳажм) тарзида фараз қилиш мумкин: бу майдоннинг алоҳида ўлчамлари турнинг нормал ҳаёт кечириши учун зурур бўлган омилларга мос келади. Дивергенция орқали турларнинг Э.ж.ида содир бўладиган фарқ уларнинг яшаш жойи, озиқ хили ва бир хил яшаш жойининг ўзидан ҳар хил вақтда фойдаланиши билан боғлиқ. Э.ж. нинг миқёси ва ҳар хил турлар Э.ж.ини баҳолаш методлари ишлаб чиқилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.