Ekologiya sohasidagi jinoyatlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–42-b. — ziyouz.com
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar — tabiatdan foydalaniş va atrof muhitni muhofaza qilişga qarşi jinoyatlar. Ekologiya insonni tabiat bilan boğlab turadigan ijtimoiy holatdir. Bunday boğliklik, öz navbatida, ğayriqonuniy xattiharakatlar orqali huquqbuzarliklarni keltirib çiqarişi mumkin. Bu xildagi huquqbuzarliklar E.sj.ning ham kelib çiqişiga sabab böladi.
Özbekistonda tabiat boyliklarini muhofaza qiliş va ulardan oqilona foydalanişga oid qonunqoidalar, yuridik normalar işlab çiqilgan. Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida «Fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bölişga majburdirlar» (50-modda), deb qayd etilgan. Özbekiston Respublikasining Yer kodeksi (1998 yil 30 apr.), «Tabiatni muhofaza qiliş töğrisida» (1992 yil 9 dek.), «Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar töğrisida» (2004 yil 3 dek.), «Yer osti boyliklari töğrisida» (2002 yil 13 dek.), «Atmosfera havosini muhofaza qiliş töğrisida» (1996 yil 27 dek.), «Suv va suvdan foydalaniş töğrisida» (1993 yil 6 may), «Ösimlik dunyosini muhofaza qiliş va undan foydalaniş töğrisida» (1997 yil 26 dek.), «Hayvonot dunyosini muhofaza qiliş va undan foydalaniş töğrisida» (1997 yil 26 dek.), «Davlat yer kadastri töğrisida» (1998 yil 28 avg.), «Örmon töğrisida» (1999 yil 15 apr.) gi va boşqalar qonunlarda ekologiya sohasidagi huquqiy normalar öz ifodasini topgan. Özbekiston Respublikasining JKda birinçi marta E.s.j. alohida bobga ajratiddi (193— 204-moddalar). Ularga quyidagilar kiradi: ekologiya xavfsizligiga oid normalar va talablarni buziş; atrof tabiiy muhitning ifloslanganligi töğrisidagi ma'lumotlarni qasddan yaşiriş yoki buzib körsatiş; atrof tabiiy muhitning ifloslanişi oqibatlarini bartaraf qiliş çoralarini körmaslik; atrof tabiiy muhitni ifloslantiriş; yer, yer osti boyliklaridan foydalaniş şartlarini yoki ularni muhofaza qiliş talablarini buziş; ekinzor, örmon yoki boşqa dovdaraxtlarga şikast yetkaziş yoki ularni nobud qiliş; ösimliklar kasalliklari yoki zararkunandalariga qarşi quraş talablarini buziş; veterinariya yoki zootexnika qoidalarini buziş; zararli kimyoviy moddalar bilan muomalada böliş qoidalarini buziş; hayvonot yoki ösimlik dunyosidan foydalaniş tartibini buziş; suv yoki suv havzalaridan foydalaniş şartlarini buziş; alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning tartibini buziş. Özbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Atrof muhitni muhofaza qiliş va tabiatdan foydalaniş sohasidagi jinoyatlar va boşqa huquqbuzarliklar töğrisidagi işlar böyiça sud amaliyoti hakida»gi qarori (1996 yil 20 dek.)da E.s.j. uçun javobgarlik töğrisidagi qonunlarni qöllaş böyiça zarur tuşuntirişlar berilgan. Tabiiy muhitni asraş, tabiat boyliklaridan oqilona foydalaniş nafaqat milliy, balki umuminsoniy majburiyat hisoblanadi va bu tabiat komplekslari hamda ayrim obyektlarning muhofazasini ta'minlaşga, fuqarolarning qulay atrof muhitga ega böliş huquqini kafolatlaşga qaratilgandir.
Ad.: Nigmatov A., Ekologiya nima, T., 2002.
Mirzayusuf Rustamboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКОЛОГИЯ СОҲАСИДАГИ ЖИНОЯТЛАР — табиатдан фойдаланиш ва атроф муҳитни муҳофаза қилишга қарши жиноятлар. Экология инсонни табиат билан боғлаб турадиган ижтимоий ҳолатдир. Бундай боғликлик, ўз навбатида, ғайриқонуний хаттиҳаракатлар орқали ҳуқуқбузарликларни келтириб чиқариши мумкин. Бу хилдаги ҳуқуқбузарликлар Э.сж.нинг ҳам келиб чиқишига сабаб бўлади.
Ўзбекистонда табиат бойликларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишга оид қонунқоидалар, юридик нормалар ишлаб чиқилган. Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида «Фуқаролар атроф табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар» (50-модда), деб қайд этилган. Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси (1998 йил 30 апр.), «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида» (1992 йил 9 дек.), «Муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар тўғрисида» (2004 йил 3 дек.), «Ер ости бойликлари тўғрисида» (2002 йил 13 дек.), «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида» (1996 йил 27 дек.), «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» (1993 йил 6 май), «Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида» (1997 йил 26 дек.), «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида» (1997 йил 26 дек.), «Давлат ер кадастри тўғрисида» (1998 йил 28 авг.), «Ўрмон тўғрисида» (1999 йил 15 апр.) ги ва бошқалар қонунларда экология соҳасидаги ҳуқуқий нормалар ўз ифодасини топган. Ўзбекистон Республикасининг ЖКда биринчи марта Э.с.ж. алоҳида бобга ажратидди (193— 204-моддалар). Уларга қуйидагилар киради: экология хавфсизлигига оид нормалар ва талабларни бузиш; атроф табиий муҳитнинг ифлосланганлиги тўғрисидаги маълумотларни қасддан яшириш ёки бузиб кўрсатиш; атроф табиий муҳитнинг ифлосланиши оқибатларини бартараф қилиш чораларини кўрмаслик; атроф табиий муҳитни ифлослантириш; ер, ер ости бойликларидан фойдаланиш шартларини ёки уларни муҳофаза қилиш талабларини бузиш; экинзор, ўрмон ёки бошқа довдарахтларга шикаст етказиш ёки уларни нобуд қилиш; ўсимликлар касалликлари ёки зараркунандаларига қарши қураш талабларини бузиш; ветеринария ёки зоотехника қоидаларини бузиш; зарарли кимёвий моддалар билан муомалада бўлиш қоидаларини бузиш; ҳайвонот ёки ўсимлик дунёсидан фойдаланиш тартибини бузиш; сув ёки сув ҳавзаларидан фойдаланиш шартларини бузиш; алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларнинг тартибини бузиш. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятлар ва бошқа ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишлар бўйича суд амалиёти ҳакида»ги қарори (1996 йил 20 дек.)да Э.с.ж. учун жавобгарлик тўғрисидаги қонунларни қўллаш бўйича зарур тушунтиришлар берилган. Табиий муҳитни асраш, табиат бойликларидан оқилона фойдаланиш нафақат миллий, балки умуминсоний мажбурият ҳисобланади ва бу табиат комплекслари ҳамда айрим объектларнинг муҳофазасини таъминлашга, фуқароларнинг қулай атроф муҳитга эга бўлиш ҳуқуқини кафолатлашга қаратилгандир.
Ад.: Нигматов А., Экология нима, Т., 2002.
Мирзаюсуф Рустамбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.