Ekonometriya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43-b. — ziyouz.com

Ekonometriya (yun. uy xöjaligini yuritiş san'ati va ...metriya), ekonometrika — iqtisodiy jarayonlarni tahlil qiliş, iqtisodiy axborotlarga işlov berişning matematik va iqtisodiystatistik usullarini va modellarini işlab çiqiş va qöllaş bilan şuğullanadigan fan; E. iktisodiy hodisa va jarayonlarning aniq miqdoriy qonuniyatlari va özaro aloqalarini matematik va statistik usullar, modellar yordamida örganadi. E.da qöllaniladigan modellar yordami bilan statistika, prognoz va reja ma'lumotlar asosida miqdoriy natijalar olinadi. E.ning paydo bölişi iqtisodiy tahlillar va taxminlaş uçun iqtisodiy statistik usullar va yölyöriqlarning zarurati bilan boğliq.

Iqtisodiy-statistik ma'lumotlarni matematik usulda örganiş 19-asrning oxirlari — 20-asrning boşlaridan boşlandi. 20-asrning 20—30-y.larida E. mustaqil fan sifatida ajralib çiqdi. «E.» terminini dastlab polyak iktisodçisi A. Çompa (1910) qöllagan, norveg iqtisodçisi, Xalqaro ekonometriya jamiyati (1930)ning asosçilaridan biri R. Friş unga ilmiy yönaliş berdi (1926). Dastlab E. doirasida iqtisodiy jarayonlar va ularga ta'sir etadigan omillar örtasidagi korrelyatsion aloqalarni ifodalovçi analitikstatistik modellar işlab çiqildi. Iqtisodiy rivojlanişni tahlil qilişda iqtisodiy ösiş modellaridan foydalanildi. Rus olimi L.V. Kantoroviç normativ modellarni işlab çiqişga katta hissa qöşdi.

Hoz. E. usullari yordamida prognozlaşga oid köplab masalalarni yuqori aniqlik darajasida yeçiş mumkin. Hoz. davrda E. iqtisodiy rivojlanişning matematik usullarini takomillaştirişda, iqtisodiy sikllilikni asoslaş, talab va taklif körsatkiçlarini hisoblaş, talabning özgaruvçanlik xususiyatlarini baholaş, işlab çiqariş sarfxarajatlarini va jamğariş sur'atlari özgarişlarini tahlil etiş, işlab çiqarişning tarmoqlararo boğlikdigini örganişda va boşqalar masalalarni tadqiq va taxlil etişda qöllaniladi. E. böyiça Özbekiston FA Matematika inti, Özbekiston milliy un-tining amaliy matematika fti, Toş-TU va Toşkent iqtisodiyot untlarida nazariy va amaliy işlar olib boriladi.

Sadir Salimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭКОНОМЕТРИЯ (юн. уй хўжалигини юритиш санъати ва ...метрия), эконометрика — иқтисодий жараёнларни таҳлил қилиш, иқтисодий ахборотларга ишлов беришнинг математик ва иқтисодийстатистик усулларини ва моделларини ишлаб чиқиш ва қўллаш билан шуғулланадиган фан; Э. иктисодий ҳодиса ва жараёнларнинг аниқ миқдорий қонуниятлари ва ўзаро алоқаларини математик ва статистик усуллар, моделлар ёрдамида ўрганади. Э.да қўлланиладиган моделлар ёрдами билан статистика, прогноз ва режа маълумотлар асосида миқдорий натижалар олинади. Э.нинг пайдо бўлиши иқтисодий таҳлиллар ва тахминлаш учун иқтисодий статистик усуллар ва йўлйўриқларнинг зарурати билан боғлиқ.

Иқтисодий-статистик маълумотларни математик усулда ўрганиш 19-асрнинг охирлари — 20-асрнинг бошларидан бошланди. 20-асрнинг 20—30-й.ларида Э. мустақил фан сифатида ажралиб чиқди. «Э.» терминини дастлаб поляк иктисодчиси А. Чомпа (1910) қўллаган, норвег иқтисодчиси, Халқаро эконометрия жамияти (1930)нинг асосчиларидан бири Р. Фриш унга илмий йўналиш берди (1926). Дастлаб Э. доирасида иқтисодий жараёнлар ва уларга таъсир этадиган омиллар ўртасидаги корреляцион алоқаларни ифодаловчи аналитикстатистик моделлар ишлаб чиқилди. Иқтисодий ривожланишни таҳлил қилишда иқтисодий ўсиш моделларидан фойдаланилди. Рус олими Л.В. Канторович норматив моделларни ишлаб чиқишга катта ҳисса қўшди.

Ҳоз. Э. усуллари ёрдамида прогнозлашга оид кўплаб масалаларни юқори аниқлик даражасида ечиш мумкин. Ҳоз. даврда Э. иқтисодий ривожланишнинг математик усулларини такомиллаштиришда, иқтисодий цикллиликни асослаш, талаб ва таклиф кўрсаткичларини ҳисоблаш, талабнинг ўзгарувчанлик хусусиятларини баҳолаш, ишлаб чиқариш сарфхаражатларини ва жамғариш суръатлари ўзгаришларини таҳлил этиш, ишлаб чиқаришнинг тармоқлараро боғликдигини ўрганишда ва бошқалар масалаларни тадқиқ ва тахлил этишда қўлланилади. Э. бўйича Ўзбекистон ФА Математика инти, Ўзбекистон миллий ун-тининг амалий математика фти, Тош-ТУ ва Тошкент иқтисодиёт унтларида назарий ва амалий ишлар олиб борилади.

Садир Салимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.