Ekosistema
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com
Ekosistema (yun. uy, yaşaş joyi va sistema), ekologik sistema — birgalikda yaşaydigan organizmlar va ular yaşaydigan şaroit majmui. Ela uning tarkibiy qismlari özaro qonuniy boğlangan. «E.» terminini ingliz botanigi A. Tensli taklif etgan (1935). A. Tensli ta'biriça, ekologiya nuqtai nazaridan E. yer yuzidagi tabiiy birlik bölib, unga barça organizmlar bilan bir qatorda fizik omillar majmui, ya'ni biomuhit (keng ma'noda yaşaş muhiti) omillari majmui ham kiradi. Olim E.da ular tarkibiga kiruvçi organizmlar hamda organizmlar bilan anorganik muhit örtasida har xil tarzda moddalar almaşinuvi bölib turişini körsatgan.
«E.» tuşunçasini har xil murakkablikdagi va ölçamdagi obyektlarga nisbatan qöllaş mumkin. Mas, hovuz, köl E.si bilan birga sohil böyi ösimliklari yoki suv tubi E.sini körsatiş mumkin. Örmon ham E., uning çegarasida har xil tipdagi tuproqlar, çiriyotgan tönkalar, töşalma va boşqalar E.ni ajratiş mumkin. Köpinça «E.» tuşunçasiga tirik organizmlar bilan ular yaşaydigan muhitning notirik komponentlari tarzida qaraladi. E.ning tirik va notirik komponentlari örtasida produtsentlar, konsumentlar va redutsentlar iştirokida moddalarning biotik aylanişi sodir bölib turadi. E. terminini sun'iy E. (q.x. dalalari, boğlar, xiyobonlar, oqova suvlarni biologik tozalaydigan inşootlar va boşqalar) ga nisbatan ham qöllaş mumkin. E. öziga xos xususiyatlarni uzoq vaqt davomida saqlab turadigan öta turğun yoki qisqa muddatli (mas, efemer suv havzalari, kölmak suvlar) bölişi mumkin. Murakkablik darajasidan qat'i nazar E. turlar tarkibi, unga kiradigan organizmlar soni, biomassasi, ayrim trofik guruhlar nisbati, organik moddalarning hosil bölişi va parçalaniş jarayonlarining tezligi bilan tavsiflanadi. E. çegarasi va ularda keçadigan moddalar aylanişi jarayonlari turli darajada röy beradi. E. atrof muhitdan faqat energiya emas, balki köp yoki oz miqdorda moddalar kelib turgandagina mavjud böladi. Barça E. birgalikda yer biosferasini taşkil etadi.
20-asr örtalariga kelib ekologik muammolarning keskinlaşuvi natijasida E.ning funksional xususiyatlarini örganiş böyiça tadqiqotlar keng miqyosda olib borila boşlandi. E. strukturasi, mahsuddorligi va turğunligini tuşunib oliş uçun ulardagi trofik boğlanişni örganiş muhim ahamiyatga ega. Trofik boğlanişlar orqali E.da moddalarning biologik transformatsiyasi amalga oşadi. Zamonaviy metodlar, xususan, E.ni matematik modellaştiriş orqali bu jarayonlar intensivligi va samaradorligini miqdoriy jihatdan aniqlaş tabiiy resurslardan samarali foydalaniş va odam yaşaydigan muhitni saqlab qoliş masalalarini hal etişda muhim ahamiyatga ega. Köp hollarda biogeotsenoz termini ham E. termini sinonimi sifatida işlatiladi.
Ad.: Ergaşev A., Umumiy ekologiya, T., 2003; Töxtayev A., Ekologiya, T., 2000; Ekologiçeskiye sistemi, per.s. ang., M., 1981.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКОСИСТЕМА (юн. уй, яшаш жойи ва система), экологик система — биргаликда яшайдиган организмлар ва улар яшайдиган шароит мажмуи. Эла унинг таркибий қисмлари ўзаро қонуний боғланган. «Э.» терминини инглиз ботаниги А. Тенсли таклиф этган (1935). А. Тенсли таъбирича, экология нуқтаи назаридан Э. ер юзидаги табиий бирлик бўлиб, унга барча организмлар билан бир қаторда физик омиллар мажмуи, яъни биомуҳит (кенг маънода яшаш муҳити) омиллари мажмуи ҳам киради. Олим Э.да улар таркибига кирувчи организмлар ҳамда организмлар билан анорганик муҳит ўртасида ҳар хил тарзда моддалар алмашинуви бўлиб туришини кўрсатган.
«Э.» тушунчасини ҳар хил мураккабликдаги ва ўлчамдаги объектларга нисбатан қўллаш мумкин. Мас, ҳовуз, кўл Э.си билан бирга соҳил бўйи ўсимликлари ёки сув туби Э.сини кўрсатиш мумкин. Ўрмон ҳам Э., унинг чегарасида ҳар хил типдаги тупроқлар, чириётган тўнкалар, тўшалма ва бошқалар Э.ни ажратиш мумкин. Кўпинча «Э.» тушунчасига тирик организмлар билан улар яшайдиган муҳитнинг нотирик компонентлари тарзида қаралади. Э.нинг тирик ва нотирик компонентлари ўртасида продуцентлар, консументлар ва редуцентлар иштирокида моддаларнинг биотик айланиши содир бўлиб туради. Э. терминини сунъий Э. (қ.х. далалари, боғлар, хиёбонлар, оқова сувларни биологик тозалайдиган иншоотлар ва бошқалар) га нисбатан ҳам қўллаш мумкин. Э. ўзига хос хусусиятларни узоқ вақт давомида сақлаб турадиган ўта турғун ёки қисқа муддатли (мас, эфемер сув ҳавзалари, кўлмак сувлар) бўлиши мумкин. Мураккаблик даражасидан қатъи назар Э. турлар таркиби, унга кирадиган организмлар сони, биомассаси, айрим трофик гуруҳлар нисбати, органик моддаларнинг ҳосил бўлиши ва парчаланиш жараёнларининг тезлиги билан тавсифланади. Э. чегараси ва уларда кечадиган моддалар айланиши жараёнлари турли даражада рўй беради. Э. атроф муҳитдан фақат энергия эмас, балки кўп ёки оз миқдорда моддалар келиб тургандагина мавжуд бўлади. Барча Э. биргаликда ер биосферасини ташкил этади.
20-аср ўрталарига келиб экологик муаммоларнинг кескинлашуви натижасида Э.нинг функционал хусусиятларини ўрганиш бўйича тадқиқотлар кенг миқёсда олиб борила бошланди. Э. структураси, маҳсуддорлиги ва турғунлигини тушуниб олиш учун улардаги трофик боғланишни ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Трофик боғланишлар орқали Э.да моддаларнинг биологик трансформацияси амалга ошади. Замонавий методлар, хусусан, Э.ни математик моделлаштириш орқали бу жараёнлар интенсивлиги ва самарадорлигини миқдорий жиҳатдан аниқлаш табиий ресурслардан самарали фойдаланиш ва одам яшайдиган муҳитни сақлаб қолиш масалаларини ҳал этишда муҳим аҳамиятга эга. Кўп ҳолларда биогеоценоз термини ҳам Э. термини синоними сифатида ишлатилади.
Ад.: Эргашев А., Умумий экология, Т., 2003; Тўхтаев А., Экология, Т., 2000; Экологические системи, пер.с. анг., М., 1981.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.