Ekskavator
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46-b. — ziyouz.com
Ekskavator (lot. yexsauo — öyaman, qaziyman) — toğ jinslari va yerni (gruntni) qaziş, ularni transport vositalariga yuklaş yoki töplaş uçun möljallangan qazişyuklaş maşinasi. Yer qaziş maşinalarini yaratiş ğoyasini 16-asrda Leonardo da Vinçi E. draglayn sxemasi tarzida ilgari surdi. E.ning çizmasini birinçi marta rus muhandisi A.A. Betankur 19-asr 20-y.larida işlab çiqqan. 1834 yilda AQŞ da V. Otisom natent olgan; 1910 yilda birinçi elektr dvigatelli E., 1912 yilda dizel yonilğisida işlaydigan, 1920-y.larda relsda harakatlanib, töla buriladigan E. işlab çiqarildi. Keyinçalik E.ning tuzilişi takomillaştirib borildi.
E. bir kovşli (uzluksiz yoki siklli işlaydigan) va köp kovşli (uzluksiz işlaydigan) xillarga bölinadi. E.ning asosiy qismlari; kovş (çömiç), şarnirli quloç, kuç qurilmasi (dvigatel), buriladigan korpus va yuriş qismi (gusenitsa, ğildiraklar). Bir kovşli E.ning iş sikli kon jinsi yoki gruntni kesiş yoki qaziş, tölgan kovşni böşatiş va kovşni zaboyga qaytarişdan iborat. E.ning quvvati, turi va iş şaroitiga qarab, iş sikli 15—80 sek davom etadi. Yuriş qismlarining turiga köra, gusenitsali, ğildirakli, odimlovçi, relsda yuradigan, suvda suzadigan, ğildirakligusenitsali; kuç qurilmasining turiga köra, bir dvigatelli va köp dvigatelli; içki yonuv dvigatelli, elektr, gidravlik, pnevmatik va aralaş dvigatelli; boşqariş turiga qarab, qölda, gidravlik, pnevmatik, elektr bilan va aralaş boşqariladigan; iş organining turiga köra, töğri va teskari kurakli, draglaynli, greyferli va boşqa E.lar böladi. Töğri kurakli E. keng tarqalgan. Bunday E.lardan foydali qazilmalarni qazib olişda, qattiq va toşloq gruntlarda zovurlar qazişda foydalaniladi. Teskari kurakli E. tor zovurlar qazişda, unça katta bölmagan zovurlarda inşootlar qurişda qöllaniladi. Draglaynli E. özi turgan sathdan pastdagi gruntlarni qaziydi. Greyferli E. yuklaş işlarida, zovur qaziş va boşqalar maqsadlarda işlatiladi. Turli almaştiriladigan jihozlar (montaj işlari, yuk ortiş va tuşiriş, burğilaş, ustunqoziqlar qoqiş va boşqalaruçun) bilan jihozlangan E.lar universal E. deyiladi. Gidroyuritmali, ya'ni gidroekskavatorlar ham keng tarqalgan. Ularda turli iş organlari buriladigan platforma bilan şarnirli birikadi va yuqori (30—100 MPa) bosimli nasoslar bilan harakatlanadi. Vazifasiga qarab, bir kovşli E., qurilişda, karyerda, tunnelda işlatiladigan, kon oçadigan, suzib yuruvçi va boşqalar xillarga bölinadi. Tunnel vaşaxta E.lari aksari yer osti işlarida qöllanadi. Bir kovşli E.lar kovşining siğimi — 160 m3 gaça.
Köp kovşli E. iş jihozlarining turiga qarab, zanjirli va rotorli xillarga bölinadi. Zanjirli E.larda kovşlar (12—40 ta) yönaltiruvçi rama ğaltaklari böyiça harakatlanuvçi uzluksiz zanjirga mahkamlanadi. Rotorli E.larda iş organi 6—12 ta (ba'zan 24 gaça) kovş örnatilgan rotordan iborat. Bunda grunt tökiş konveyeriga berilib 150 m gaça taşiladi. Uning kovlaş bal. 50 m gaça, çuqurligi esa 25 m gaça böladi. Rotorli E.lar köproq konlarda işlatiladi. Harakat yönalişiga qarab, köndalangiga, böylamasiga qaziydigan va buriladigan xillarga bölinadi. Köp kovşli E.larning iş unumdorligi 15000 m3/soat gaça yetadi. E.lar Rossiya, AQŞ, Germaniya, Fransiya, Yaponiya, Polşa, Çexiya va boşqalar mamlakatlarda işlab çiqariladi. Toşkent ekskavator z-dida ham E.lar işlab çiqarilgan (1945—90).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКСКАВАТОР (лот. ехсауо — ўяман, қазийман) — тоғ жинслари ва ерни (грунтни) қазиш, уларни транспорт воситаларига юклаш ёки тўплаш учун мўлжалланган қазишюклаш машинаси. Ер қазиш машиналарини яратиш ғоясини 16-асрда Леонардо да Винчи Э. драглайн схемаси тарзида илгари сурди. Э.нинг чизмасини биринчи марта рус муҳандиси А.А. Бетанкур 19-аср 20-й.ларида ишлаб чиққан. 1834 йилда АҚШ да В. Отисом натент олган; 1910 йилда биринчи электр двигателли Э., 1912 йилда дизель ёнилғисида ишлайдиган, 1920-й.ларда рельсда ҳаракатланиб, тўла буриладиган Э. ишлаб чиқарилди. Кейинчалик Э.нинг тузилиши такомиллаштириб борилди.
Э. бир ковшли (узлуксиз ёки циклли ишлайдиган) ва кўп ковшли (узлуксиз ишлайдиган) хилларга бўлинади. Э.нинг асосий қисмлари; ковш (чўмич), шарнирли қулоч, куч қурилмаси (двигатель), буриладиган корпус ва юриш қисми (гусеница, ғилдираклар). Бир ковшли Э.нинг иш цикли кон жинси ёки грунтни кесиш ёки қазиш, тўлган ковшни бўшатиш ва ковшни забойга қайтаришдан иборат. Э.нинг қуввати, тури ва иш шароитига қараб, иш цикли 15—80 сек давом этади. Юриш қисмларининг турига кўра, гусеницали, ғилдиракли, одимловчи, рельсда юрадиган, сувда сузадиган, ғилдираклигусеницали; куч қурилмасининг турига кўра, бир двигателли ва кўп двигателли; ички ёнув двигателли, электр, гидравлик, пневматик ва аралаш двигателли; бошқариш турига қараб, қўлда, гидравлик, пневматик, электр билан ва аралаш бошқариладиган; иш органининг турига кўра, тўғри ва тескари куракли, драглайнли, грейферли ва бошқа Э.лар бўлади. Тўғри куракли Э. кенг тарқалган. Бундай Э.лардан фойдали қазилмаларни қазиб олишда, қаттиқ ва тошлоқ грунтларда зовурлар қазишда фойдаланилади. Тескари куракли Э. тор зовурлар қазишда, унча катта бўлмаган зовурларда иншоотлар қуришда қўлланилади. Драглайнли Э. ўзи турган сатҳдан пастдаги грунтларни қазийди. Грейферли Э. юклаш ишларида, зовур қазиш ва бошқалар мақсадларда ишлатилади. Турли алмаштириладиган жиҳозлар (монтаж ишлари, юк ортиш ва тушириш, бурғилаш, устунқозиқлар қоқиш ва бошқаларучун) билан жиҳозланган Э.лар универсал Э. дейилади. Гидроюритмали, яъни гидроэкскаваторлар ҳам кенг тарқалган. Уларда турли иш органлари буриладиган платформа билан шарнирли бирикади ва юқори (30—100 МПа) босимли насослар билан ҳаракатланади. Вазифасига қараб, бир ковшли Э., қурилишда, карьерда, туннелда ишлатиладиган, кон очадиган, сузиб юрувчи ва бошқалар хилларга бўлинади. Туннель вашахта Э.лари аксари ер ости ишларида қўлланади. Бир ковшли Э.лар ковшининг сиғими — 160 м3 гача.
Кўп ковшли Э. иш жиҳозларининг турига қараб, занжирли ва роторли хилларга бўлинади. Занжирли Э.ларда ковшлар (12—40 та) йўналтирувчи рама ғалтаклари бўйича ҳаракатланувчи узлуксиз занжирга маҳкамланади. Роторли Э.ларда иш органи 6—12 та (баъзан 24 гача) ковш ўрнатилган ротордан иборат. Бунда грунт тўкиш конвейерига берилиб 150 м гача ташилади. Унинг ковлаш бал. 50 м гача, чуқурлиги эса 25 м гача бўлади. Роторли Э.лар кўпроқ конларда ишлатилади. Ҳаракат йўналишига қараб, кўндалангига, бўйламасига қазийдиган ва буриладиган хилларга бўлинади. Кўп ковшли Э.ларнинг иш унумдорлиги 15000 м3/соат гача етади. Э.лар Россия, АҚШ, Германия, Франция, Япония, Польша, Чехия ва бошқалар мамлакатларда ишлаб чиқарилади. Тошкент экскаватор з-дида ҳам Э.лар ишлаб чиқарилган (1945—90).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.