Ekspozitsiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49-b. — ziyouz.com
Ekspozitsiya — 1) adabiyotda badiiy adabiyotda qöllanadigan unsur. Badiiy asar syujetining tarkibiy qismlaridan biri bölib, voqealar röy beradigan zamon va makon, personajlar töğrisidagi muallif ma'lumrtlari. Bunday ma'lumotlar, odatda, badiiy asar syujetining kiriş qismida voqelik tuguni, rivoji, asosiy töqnaşuvlar hamda kulminatsion nuqtadan avval beriladi. E.da öquvçi asarda iştirok etuvçi qahramonlar, ular harakat qiladigan joy, töqnaşuvçi şaxslar va hodisalar töğrisida dastlabki ma'lumotlarni oladi. Garçi E. badiiy asarda boş konfliktni rivojlantirib, keyingi voqealarga turtki berişga jiddiy kömaklaşmasada, köpinça, asosiy voqea rivojining yönalişi hamda xarakterini oldindan aniqlaşga xizmat qiladi.
E. kompozitsion unsurlardan biri sifatida yozuvçi maqsadiga köra badiiy asarning turli örinlarida, har xil körinişda keladi va turli nomlar bilan ataladi. Voqealar boşlanişidan oldin berilsa, töğri E. (A. Qodiriy va Oybek romanlarida), syujet tugunidan söng berilsa, keçiktirilgan E. (A. Qahhorning «Sinçalak» qissasi, «Qöşçinor çiroqlari» romani), asar oxirida berilgan ma'lumotlar esa teskari E. debataladi. Ayrim yirik hajmli asarlarda qahramonlar va voqelik örni töğrisidagi ma'lumotlar butun asarga «soçib» yuboriladi. Bular soçma E. deyiladi (L.Tolstoyning «Uruş va tinçlik», U. Hoşimovning «Tuşda keçgan umrlar» romanlari). Hoz. özbek nasrida E.ning soçma turi köproq uçramoqda. Asar janriga qarab E. ham turliça bölişi mumkin; 2) musiqada — asar kompozitsiyasi (mas, sonata şakli yoki fuga)nit birinçi bölimi, asosiy mavzularning bayonidan iborat. Özbek mumtoz musiqasining yirik şakldagi namunalarida daromad (ba'zida, miyonxat bilan birga), şuningdek, bozgöy (birinçi xona bilan birga) E. vazifasini bajaradi.
Yöldoş Solijonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКСПОЗИЦИЯ — 1) адабиётда бадиий адабиётда қўлланадиган унсур. Бадиий асар сюжетининг таркибий қисмларидан бири бўлиб, воқеалар рўй берадиган замон ва макон, персонажлар тўғрисидаги муаллиф маълумртлари. Бундай маълумотлар, одатда, бадиий асар сюжетининг кириш қисмида воқелик тугуни, ривожи, асосий тўқнашувлар ҳамда кульминацион нуқтадан аввал берилади. Э.да ўқувчи асарда иштирок этувчи қаҳрамонлар, улар ҳаракат қиладиган жой, тўқнашувчи шахслар ва ҳодисалар тўғрисида дастлабки маълумотларни олади. Гарчи Э. бадиий асарда бош конфликтни ривожлантириб, кейинги воқеаларга туртки беришга жиддий кўмаклашмасада, кўпинча, асосий воқеа ривожининг йўналиши ҳамда характерини олдиндан аниқлашга хизмат қилади.
Э. композицион унсурлардан бири сифатида ёзувчи мақсадига кўра бадиий асарнинг турли ўринларида, ҳар хил кўринишда келади ва турли номлар билан аталади. Воқеалар бошланишидан олдин берилса, тўғри Э. (А. Қодирий ва Ойбек романларида), сюжет тугунидан сўнг берилса, кечиктирилган Э. (А. Қаҳҳорнинг «Синчалак» қиссаси, «Қўшчинор чироқлари» романи), асар охирида берилган маълумотлар эса тескари Э. дебаталади. Айрим йирик ҳажмли асарларда қаҳрамонлар ва воқелик ўрни тўғрисидаги маълумотлар бутун асарга «сочиб» юборилади. Булар сочма Э. дейилади (Л.Толстойнинг «Уруш ва тинчлик», У. Ҳошимовнинг «Тушда кечган умрлар» романлари). Ҳоз. ўзбек насрида Э.нинг сочма тури кўпроқ учрамоқда. Асар жанрига қараб Э. ҳам турлича бўлиши мумкин; 2) мусиқада — асар композицияси (мас, соната шакли ёки фуга)нит биринчи бўлими, асосий мавзуларнинг баёнидан иборат. Ўзбек мумтоз мусиқасининг йирик шаклдаги намуналарида даромад (баъзида, миёнхат билан бирга), шунингдек, бозгўй (биринчи хона билан бирга) Э. вазифасини бажаради.
Йўлдош Солижонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.