Ekspressivlik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51-b. — ziyouz.com
Ekspressivlik (tilşunoslikda) — til birligining semantikstilistik belgilari majmui; til birligining aloqasözlaşuv jarayonida sözlovçining nutq mazmuniga yoki nutq qaratilgan şaxsga nisbatan subyektiv (ijobiy yoki salbiy) munosabatining ifoda vositasi böla olişini ta'minlaydi. E. tilning barça sathlari birliklari uçun xosdir. Fonetik ekspressiv vositalar sifatida söz tarkibidagi undoşlardan birining qöşaloq holda yoki biror unlining çöziq talaffuz etilişi, urğuning örnini özgartiriş kabilarni körsatiş mumkin. Morfologik vositalar sifatida keng miqyosdagi erkalaşkiçraytiş qöşimçalari (subyektiv baho ifodalovçi qöşimçalar) ni körsatiş mumkin (oyioyijon, ukaukaginam va boşqalar). Leksik ekspressiv vositalarga öz haqiqiy ma'nosidan taşqari uslubiy (salbiy yoki ijobiy) böyoqqa ega bölgan sözlar, undov sözlar va kuçaytiruv yuklamalari kiradi (mas, «qiltiriq» sözi ozğinlikni salbiy jihatdan ifodalaydi, baholaydi). Sintaktik sathda esa E. odatdagi söz tartibini özgartiriş, elliptik tuzilmalardan foydalaniş, söz takrorlari orqali ta'minlanadi. Aloqasözlaşuv jarayonida lisoniy ekspressiv vositalar bilan parallel ravişda, nutq ekspressivligini kuçaytirişga kömak beruvçi köplab paralingvistik (nolisoniy) vositalar (tovuşning balandligi va tembri, nutq sur'ati, mimika, imoişora) ham qöllanadi. E. bevosita inson histuyğularini ifodalaş bilan boğliq bölganligi uçun uni emotsionallik (hissiyot, emotsiyani ifodalovçi sözlar va ulardan foydalaniş)dan ajratib tasavvur etiş qiyin. Hatto ba'zi tilşunoslarning asarlarida E. va emotsionallik kategoriyalari bir xil hodisa deb talqin qilinadi.
Ne'mat Mahkamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКСПРЕССИВЛИК (тилшуносликда) — тил бирлигининг семантикстилистик белгилари мажмуи; тил бирлигининг алоқасўзлашув жараёнида сўзловчининг нутқ мазмунига ёки нутқ қаратилган шахсга нисбатан субъектив (ижобий ёки салбий) муносабатининг ифода воситаси бўла олишини таъминлайди. Э. тилнинг барча сатҳлари бирликлари учун хосдир. Фонетик экспрессив воситалар сифатида сўз таркибидаги ундошлардан бирининг қўшалоқ ҳолда ёки бирор унлининг чўзиқ талаффуз этилиши, урғунинг ўрнини ўзгартириш кабиларни кўрсатиш мумкин. Морфологик воситалар сифатида кенг миқёсдаги эркалашкичрайтиш қўшимчалари (субъектив баҳо ифодаловчи қўшимчалар) ни кўрсатиш мумкин (ойиойижон, укаукагинам ва бошқалар). Лексик экспрессив воситаларга ўз ҳақиқий маъносидан ташқари услубий (салбий ёки ижобий) бўёққа эга бўлган сўзлар, ундов сўзлар ва кучайтирув юкламалари киради (мас, «қилтириқ» сўзи озғинликни салбий жиҳатдан ифодалайди, баҳолайди). Синтактик сатҳда эса Э. одатдаги сўз тартибини ўзгартириш, эллиптик тузилмалардан фойдаланиш, сўз такрорлари орқали таъминланади. Алоқасўзлашув жараёнида лисоний экспрессив воситалар билан параллел равишда, нутқ экспрессивлигини кучайтиришга кўмак берувчи кўплаб паралингвистик (нолисоний) воситалар (товушнинг баландлиги ва тембри, нутқ суръати, мимика, имоишора) ҳам қўлланади. Э. бевосита инсон ҳистуйғуларини ифодалаш билан боғлиқ бўлганлиги учун уни эмоционаллик (ҳиссиёт, эмоцияни ифодаловчи сўзлар ва улардан фойдаланиш)дан ажратиб тасаввур этиш қийин. Ҳатто баъзи тилшуносларнинг асарларида Э. ва эмоционаллик категориялари бир хил ҳодиса деб талқин қилинади.
Неъмат Маҳкамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.