Ekvatorial Gvineya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–30-b. — ziyouz.com
Ekvatorial Gvineya EKVATORIAL GVINEYA, Ekvatorial Gvineya Respublikasi — Ekvatorial Afrika, Atlantika okeani sohilida joylaşgan davlat. Tarkibiga materik qism — RioMuni hamda Bioko o. va boşqalar mayda orollar kiradi. Mayd. 28,1 ming km2. Aholisi 498,1 ming kişi (2002). Poytaxti — Malabo şahri Ma'muriy jihatdan 7 provinsiya (rgoutse)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. E.G. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 yil 17 noyab.dagi referendumda ma'qullangan; 1995 yilda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident; u umumiy ovoz beriş yöli bilan 7 yil muddatga saylanadi va yana bir neça marta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament (xalq vakillari palatasi), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. E.G. kontinental qismining yer yuzasi bal. 600—900 m bölgan toğliklar (eng baland joyi 1200 m), sohili kambar pasttekislik. Bioko vulkanli orolida mamlakatning eng baland joyi —SantaIsabel çöqqisi (3008 m) bor. Iqlimi ekvatorial, doim sernam. Oylik örtaça t-ra 24° dan 28° gaça. Yoğin miqdori yiliga 2000 mm dan ziyod, orollarda 2500 m gaça. Daryo köp, hammasi sersuv va serostona, faqat quyi qismida kemalar qatnaydi. Asosiy daryosi — Mbini. Ösimliklari qizilsariq laterit tuproqdarda ösuvçi doim yaşil sernam ekvatorial örmonlardan iborat. Örmonlarda qimmatbaho yoğoç olinadigan 150 dan ortiq daraxt turi — moyli va kokos palmalari, temir daraxti, okume va boşqalar ösadi. Hayvonot dunyosi boy va xilmaxil: maymun, kiyik, mangust, ğizol, fil, qoplon va boşqalar yaşaydi.
Aholisining aksariyatini bantularga mansub fang va bubi xalqlari taşkil etadi. RioMuni sohilida benga, kombu, lenge va boşqalar xalqlar yaşaydi. Rasmiy til — ispan tili. Dindorlarning asosiy qismi katoliklar; protestantlar ham bor. Aholining bir qismi an'anaviy mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 29,2%. Muhim şaharlari: Malabo, Bata.
Tarixi. 1472 yil boşida Portugaliyaning Fernando Po boşçiligidagi ekspeditsiyasi Gvineya qöltiğidagi orolga kelib tuşdi (keyinçalik bu orol Fernando Po nomi bilan ataldi; 1979 yildan Bioko o.) va uni öz mulki deb e'lon qildi. 1592 yildan orollarni mustamlakaga aylantiriş harakati boşlandi. 1778 yildan u Ispaniya Gvineyasi nomi bilan Ispaniya mulki bölib qoldi (1843 yildan Ispaniya orolda mustahkam örnaşib oldi). Mamlakatning materik qismi — RioMuni Ispaniya va Fransiya mulkiga aylandi (ular örtasidagi çegara 1900 yil belgilab olindi). E.G. aholisi köp yillar mobaynida öz ozodligi va mustaqilligi uçun kuraşib keldi. Ayniqsa, bu kuraş 20-asrning 30-y. lari oxiridan jiddiy tus oldi. 1960 yil Ispaniya hukumati E.G.ning mustamlaka maqomini bekor qilişga majbur böldi va uni Ispaniyaning «dengiz orti» provinsiyasiga aylantirilganligini e'lon qildi. 1964 yil unga «içki muxtoriyat» maqomini berdi. Milliy ozodlik harakatining avj olişi natijasida 1968 yil 12 oktda mamlakat E.G. nomi bilan mustaqillikka erişdi. E.G. 1968 yildan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 yil 17 yanv.da tan olgan va 1993 yil 24 iyunda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 12 oktyabr — Mustaqillik kuni (1968).
Siyosny partiyalari. Sotsialdemokratik partiya, 1991 yil tuzilgan; E.G. demokratik partiyasi, 1987 yil tuzilgan; Liberaldemokratik konvent; Sotsial demokratiya uçun konvergensiya; Sotsialdemokratik xalq konventi.
Xöjaligi. E.G. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon höjaligi 46%, sanoat 33%, xizmat körsatiş tarmoği 21% ni taşkil etadi.
Qişloq xöjaligi — mamlakat iktisodiyotining asosi. Mehnatga layoqatli aholining 80% q.x.da band. Dehqonçilik va yogoç tayyorlaş muhim rol öynaydi. Eksport uçun kakao, kofe, banan, moyli palma yetiştiriladi. Içki ehtiyoj uçun maniok, batat, yer yonğoq, makkajöxori, şoli, sitrus mevalar, sabzavot ekiladi. Örmonda yovvoyi moyli palma mevalari yiğiladi, qimmatbaho yogoç tayyorlanadi. Çorvaçilik sust rivojlangan. Baliq ovlanadi.
Sanoati, asosan, mayda hunarmandçilik korxonalaridan iborat. Palma moyi işlab çiqariş, yoğoçsozlik, yoğoç tiliş, q.x. mahsulotlarini qayta işlaş korxonalari bor. Yiliga örtaça 20 mln. kVtsoat elektr energiyasi hosyl qilinadi.
Avtomobil yöllary uz. 2,7 ming km. Dengiz portlari — Bata, Malabo. Çetga kofe, kakao, yoğoç çiqaradi. ÇetDan oziq-ovqat, maşina va jihozlar, keng iste'mol mollari oladi. Taşqi savdoda Kamerun, AQŞ, Yaponiya, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — KFA franki.
Tibbiy xizmati. E.G.da 1100 örinli 20 ga yaqin kasalxona, 150 dyspenser, 600 dan ziyod qişloq tibbiyot punkti bor. Vraçlar çet elda tayyorlanadi.
Xalq maorifi. Mamlakatda 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy etilgan. Davlat maktablari bilan birga xususiy maktablar ham bor. Boşlanğiç maktab 8 yillik. Töliq örta ma'lumot oliş uçun 9— 11sinflarda 3 yil öqiş lozim. Turli hunar maktablari bor. Malaboda ma'muriy xizmatçilar maktabi va öqituvçilar tayyorlaş (boşlanğiç maktablar uçun) maktabi, Bata şahrida örta maxsus ma'lumot beruvçi Politexnika instituti faoliyat körsatadi. 1980 yildan Malabo va Batada Ispaniya un-tining sirtqi ta'lim filiallari işlaydi. Oliy ma'lumotli kadrlar çet elda tayyorlanadi. Malaboda kutubxona bor.,
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. E.G.da «Afrika 2000» jur. (3 oyda 1 marta ispan tilida), «Vos del pueblo» («Xalq ovozi», ispan tilida) gaz., «ElSol» («Quyoş») haftanomasi (ispan tilida) naşr etiladi. E.G. milliy radiosi hukumat radiostyasidir. E.G. milliy televideniyesi, telekörsatuv xizmati, Malabo şahrida joylaşgan.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Xalq turar joylari yoğoçdan töğri burçakli qilib quriladi va tomi ikki nişabli bölib, palma yaproqlari bilan yopiladi. Şaharlar, asosan, tartibsiz qurilgan 1 qavatli uyLardan iborat bölib, katta maydonni egallaydi (Malabo va Bata şahrilarida 2—3 qavatli). 20-asrning boşlarida ayrim binolar soxta gotika uslubida, 60-y. larda zamonaviy Yevropa me'morligi ruhida (Malabodagi aeroport va telegraf, Bata şahridagi radiostya, syezdlar saroyi va boşqalar) qurildi. E.G.da yoğoç öymakorligi (turli raqslarda kiyiş uçun niqoblar, dumaloq barabanlar tayyorlaş), yoğoçdan geometrik naqşlar bilan bezatilgan qönğiroqçaga öxşaş (lebo) musiqa asboblari yasaş rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКВАТОРИАЛ ГВИНЕЯ, Экваториал Гвинея Республикаси — Экваториал Африка, Атлантика океани соҳилида жойлашган давлат. Таркибига материк қисм — РиоМуни ҳамда Биоко о. ва бошқалар майда ороллар киради. Майд. 28,1 минг км2. Аҳолиси 498,1 минг киши (2002). Пойтахти — Малабо шаҳри Маъмурий жиҳатдан 7 провинция (ргоутсе)га бўлинади.
Давлат тузуми. Э.Г. — республика. Амалдаги конституцияси 1991 йил 17 нояб.даги референдумда маъқулланган; 1995 йилда тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент; у умумий овоз бериш йўли билан 7 йил муддатга сайланади ва яна бир неча марта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент (халқ вакиллари палатаси), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Э.Г. континентал қисмининг ер юзаси бал. 600—900 м бўлган тоғликлар (энг баланд жойи 1200 м), соҳили камбар пасттекислик. Биоко вулканли оролида мамлакатнинг энг баланд жойи —СантаИсабель чўққиси (3008 м) бор. Иқлими экваториал, доим сернам. Ойлик ўртача т-ра 24° дан 28° гача. Ёғин миқдори йилига 2000 мм дан зиёд, оролларда 2500 м гача. Дарё кўп, ҳаммаси серсув ва серостона, фақат қуйи қисмида кемалар қатнайди. Асосий дарёси — Мбини. Ўсимликлари қизилсариқ латерит тупроқдарда ўсувчи доим яшил сернам экваториал ўрмонлардан иборат. Ўрмонларда қимматбаҳо ёғоч олинадиган 150 дан ортиқ дарахт тури — мойли ва кокос пальмалари, темир дарахти, окуме ва бошқалар ўсади. Ҳайвонот дунёси бой ва хилмахил: маймун, кийик, мангуст, ғизол, фил, қоплон ва бошқалар яшайди.
Аҳолисининг аксариятини бантуларга мансуб фанг ва буби халқлари ташкил этади. РиоМуни соҳилида бенга, комбу, ленге ва бошқалар халқлар яшайди. Расмий тил — испан тили. Диндорларнинг асосий қисми католиклар; протестантлар ҳам бор. Аҳолининг бир қисми анъанавий маҳаллий динларга эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 29,2%. Муҳим шаҳарлари: Малабо, Бата.
Тарихи. 1472 йил бошида Португалиянинг Фернандо По бошчилигидаги экспедицияси Гвинея қўлтиғидаги оролга келиб тушди (кейинчалик бу орол Фернандо По номи билан аталди; 1979 йилдан Биоко о.) ва уни ўз мулки деб эълон қилди. 1592 йилдан оролларни мустамлакага айлантириш ҳаракати бошланди. 1778 йилдан у Испания Гвинеяси номи билан Испания мулки бўлиб қолди (1843 йилдан Испания оролда мустаҳкам ўрнашиб олди). Мамлакатнинг материк қисми — РиоМуни Испания ва Франция мулкига айланди (улар ўртасидаги чегара 1900 йил белгилаб олинди). Э.Г. аҳолиси кўп йиллар мобайнида ўз озодлиги ва мустақиллиги учун курашиб келди. Айниқса, бу кураш 20-асрнинг 30-й. лари охиридан жиддий тус олди. 1960 йил Испания ҳукумати Э.Г.нинг мустамлака мақомини бекор қилишга мажбур бўлди ва уни Испаниянинг «денгиз орти» провинциясига айлантирилганлигини эълон қилди. 1964 йил унга «ички мухторият» мақомини берди. Миллий озодлик ҳаракатининг авж олиши натижасида 1968 йил 12 октда мамлакат Э.Г. номи билан мустақилликка эришди. Э.Г. 1968 йилдан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 йил 17 янв.да тан олган ва 1993 йил 24 июнда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 12 октябр — Мустақиллик куни (1968).
Сиёснй партиялари. Социалдемократик партия, 1991 йил тузилган; Э.Г. демократик партияси, 1987 йил тузилган; Либералдемократик конвент; Социал демократия учун конвергенция; Социалдемократик халқ конвенти.
Хўжалиги. Э.Г. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ ва ўрмон ҳўжалиги 46%, саноат 33%, хизмат кўрсатиш тармоғи 21% ни ташкил этади.
Қишлоқ хўжалиги — мамлакат иктисодиётининг асоси. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 80% қ.х.да банд. Деҳқончилик ва ёгоч тайёрлаш муҳим роль ўйнайди. Экспорт учун какао, кофе, банан, мойли пальма етиштирилади. Ички эҳтиёж учун маниок, батат, ер ёнғоқ, маккажўхори, шоли, цитрус мевалар, сабзавот экилади. Ўрмонда ёввойи мойли пальма мевалари йиғилади, қимматбаҳо ёгоч тайёрланади. Чорвачилик суст ривожланган. Балиқ овланади.
Саноати, асосан, майда ҳунармандчилик корхоналаридан иборат. Пальма мойи ишлаб чиқариш, ёғочсозлик, ёғоч тилиш, қ.х. маҳсулотларини қайта ишлаш корхоналари бор. Йилига ўртача 20 млн. кВтсоат электр энергияси ҳосйл қилинади.
Автомобиль йўлларй уз. 2,7 минг км. Денгиз портлари — Бата, Малабо. Четга кофе, какао, ёғоч чиқаради. ЧетДан озиқ-овқат, машина ва жиҳозлар, кенг истеъмол моллари олади. Ташқи савдода Камерун, АҚШ, Япония, Европа Иттифоқи мамлакатлари билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — КФА франки.
Тиббий хизмати. Э.Г.да 1100 ўринли 20 га яқин касалхона, 150 дйспенсер, 600 дан зиёд қишлоқ тиббиёт пункти бор. Врачлар чет элда тайёрланади.
Халқ маорифи. Мамлакатда 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий этилган. Давлат мактаблари билан бирга хусусий мактаблар ҳам бор. Бошланғич мактаб 8 йиллик. Тўлиқ ўрта маълумот олиш учун 9— 11синфларда 3 йил ўқиш лозим. Турли ҳунар мактаблари бор. Малабода маъмурий хизматчилар мактаби ва ўқитувчилар тайёрлаш (бошланғич мактаблар учун) мактаби, Бата шаҳрида ўрта махсус маълумот берувчи Политехника институти фаолият кўрсатади. 1980 йилдан Малабо ва Батада Испания ун-тининг сиртқи таълим филиаллари ишлайди. Олий маълумотли кадрлар чет элда тайёрланади. Малабода кутубхона бор.,
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Э.Г.да «Африка 2000» жур. (3 ойда 1 марта испан тилида), «Вос дель пуэбло» («Халқ овози», испан тилида) газ., «ЭльСоль» («Қуёш») ҳафтаномаси (испан тилида) нашр этилади. Э.Г. миллий радиоси ҳукумат радиостясидир. Э.Г. миллий телевидениеси, телекўрсатув хизмати, Малабо шаҳрида жойлашган.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Халқ турар жойлари ёғочдан тўғри бурчакли қилиб қурилади ва томи икки нишабли бўлиб, пальма япроқлари билан ёпилади. Шаҳарлар, асосан, тартибсиз қурилган 1 қаватли уйЛардан иборат бўлиб, катта майдонни эгаллайди (Малабо ва Бата шаҳриларида 2—3 қаватли). 20-асрнинг бошларида айрим бинолар сохта готика услубида, 60-й. ларда замонавий Европа меъморлиги руҳида (Малабодаги аэропорт ва телеграф, Бата шаҳридаги радиостя, съездлар саройи ва бошқалар) қурилди. Э.Г.да ёғоч ўймакорлиги (турли рақсларда кийиш учун ниқоблар, думалоқ барабанлар тайёрлаш), ёғочдан геометрик нақшлар билан безатилган қўнғироқчага ўхшаш (лебо) мусиқа асбоблари ясаш ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.