Ekvatorial mintaqa
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30–31-b. — ziyouz.com
Ekvatorial mintaqa — Ekvatorning har ikki yonida 5—8° şahrik. dan 4—11° j.k.lar oraliğida joylaşgan geografik mintaqa; şim. va jan. tomonlardan subekvatorial mintaqalar bilan çegaradoş. Ba'zi tadqiqotçilar E.m.ni tropik mintaqaga kiritadilar. Iklimi quyoş energiyasining köp tuşişiga boğliq ravişda şakllangan. E.m.da yil böyi havo issiq (24—28°), yoğin köp (1500—3000 mm, şamolga röpara yon bağirlarda 10000 mm gaça). Yoğin miqdori buğlanişdan köp bölganligi sababli namlik juda yuqori. Daryolari sersuv, suv sarfi deyarli özgarmas. Materiklarning bu mintaqadagi qismlarida fasllar bir-biridan farq qilmaydi, biokimyoviy va tabiiy jarayonlar jadal röy beradi. Nuraş, kimyoviy nuraş jarayoni kuçli, nordon qizğişsariq ferralit (laterit) tuproqlar tarqalgan. Tuproqlari tarkibida gumus kam, temir va alyuminiy gidroksidlariga boy. Tuproqlardagi mikroorganizmlar va mayda jonivorlar juda faol. Biroq t-ra va yoğingarçilikning yuqoriligi sababli çirindili qatlam yuvilib ketişi natijasida tuproq unumdorligini tez yöqotadi. Ösimlik va hayvonot dunyosi benihoya xilmaxil va qadimiy turlarga boy. Tabiiy holda hammayoq doim yaşil örmonlar bilan, dengiz va okean sohillari mangr çakalakzorlari bilan qoplangan. Xöjalikda katta foyda keltiruvçi ösymliklar — kauçuksimonlar, kakao va non daraxtlari, turli xil palmalar, qimmatbaho qizil yoğoçli daraxtlar va boşqalarga boy. Hayvonlari örmon şaroitiga moslaşgan, asosan, daraxtlarda hayot keçirady (maymun, yalqov, muşuksimonlar va h.k.). Yerda tapir, karkidon, begemotlar yaşaydi. Quş, sudraluvçi va haşarotlar turi köp. Gileya zonalarida 2 ta kiçik zona: doimiy sernam ekvator örmonlari va qisqa quruq mavsumli ekvator örmonlari zonasi mavjud. Qisqa quruq mavsumli örmonlar zonasi mintaqaning kontinental passatlar ta'sir körsatuvçi şarqiy va çekka qismlarida tarqalgan. Ba'zi hududlarda örmonlar kesilib, ekin maydonlari va plantatsiyalarga aylantirilgan. Sernam ekvatorial örmonlarda aholi, asosan, örmonçilik, baliq ovlaş, ovçilik va qisman dehqonçilik bilan şuğullanadi.
E.m. toğlarida ham t-ra va yoğinning yil davomida deyarli bir maromda taqsimlanişi xos. Balandlik ortgan sari traning pasayişi, yoğin miqdori va havoning siyraklaşuvi natijasida 3 ta toğ gileya mintaqasi ajratiladi. Ulardan yuqorida balandtoğ ekvator yaylovlari va nival mintaqa joylaşgan.
E.m.dagi okeanlarda quyoş radiatsiyasi quruqlikdagidan yuqori. Bulutli kunlar, yoğin juda köp böladi, kuçsiz şamollar esadi. Okean yuza qatlamidagi suvlarning şörligi Dunyo okeani örtaça şörligidan kam, plankton köp.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКВАТОРИАЛ МИНТАҚА — Экваторнинг ҳар икки ёнида 5—8° шаҳрик. дан 4—11° ж.к.лар оралиғида жойлашган географик минтақа; шим. ва жан. томонлардан субэкваториал минтақалар билан чегарадош. Баъзи тадқиқотчилар Э.м.ни тропик минтақага киритадилар. Иклими қуёш энергиясининг кўп тушишига боғлиқ равишда шаклланган. Э.м.да йил бўйи ҳаво иссиқ (24—28°), ёғин кўп (1500—3000 мм, шамолга рўпара ён бағирларда 10000 мм гача). Ёғин миқдори буғланишдан кўп бўлганлиги сабабли намлик жуда юқори. Дарёлари серсув, сув сарфи деярли ўзгармас. Материкларнинг бу минтақадаги қисмларида фасллар бир-биридан фарқ қилмайди, биокимёвий ва табиий жараёнлар жадал рўй беради. Нураш, кимёвий нураш жараёни кучли, нордон қизғишсариқ ферралит (латерит) тупроқлар тарқалган. Тупроқлари таркибида гумус кам, темир ва алюминий гидроксидларига бой. Тупроқлардаги микроорганизмлар ва майда жониворлар жуда фаол. Бироқ т-ра ва ёғингарчиликнинг юқорилиги сабабли чириндили қатлам ювилиб кетиши натижасида тупроқ унумдорлигини тез йўқотади. Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси бениҳоя хилмахил ва қадимий турларга бой. Табиий ҳолда ҳаммаёқ доим яшил ўрмонлар билан, денгиз ва океан соҳиллари мангр чакалакзорлари билан қопланган. Хўжаликда катта фойда келтирувчи ўсймликлар — каучуксимонлар, какао ва нон дарахтлари, турли хил пальмалар, қимматбаҳо қизил ёғочли дарахтлар ва бошқаларга бой. Ҳайвонлари ўрмон шароитига мослашган, асосан, дарахтларда ҳаёт кечирадй (маймун, ялқов, мушуксимонлар ва ҳ.к.). Ерда тапир, каркидон, бегемотлар яшайди. Қуш, судралувчи ва ҳашаротлар тури кўп. Гилея зоналарида 2 та кичик зона: доимий сернам экватор ўрмонлари ва қисқа қуруқ мавсумли экватор ўрмонлари зонаси мавжуд. Қисқа қуруқ мавсумли ўрмонлар зонаси минтақанинг континентал пассатлар таъсир кўрсатувчи шарқий ва чекка қисмларида тарқалган. Баъзи ҳудудларда ўрмонлар кесилиб, экин майдонлари ва плантацияларга айлантирилган. Сернам экваториал ўрмонларда аҳоли, асосан, ўрмончилик, балиқ овлаш, овчилик ва қисман деҳқончилик билан шуғулланади.
Э.м. тоғларида ҳам т-ра ва ёғиннинг йил давомида деярли бир маромда тақсимланиши хос. Баландлик ортган сари транинг пасайиши, ёғин миқдори ва ҳавонинг сийраклашуви натижасида 3 та тоғ гилея минтақаси ажратилади. Улардан юқорида баландтоғ экватор яйловлари ва нивал минтақа жойлашган.
Э.м.даги океанларда қуёш радиацияси қуруқликдагидан юқори. Булутли кунлар, ёғин жуда кўп бўлади, кучсиз шамоллар эсади. Океан юза қатламидаги сувларнинг шўрлиги Дунё океани ўртача шўрлигидан кам, планктон кўп.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.