Ekzobiologiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32–33-b. — ziyouz.com
Ekzobiologiya (ekzo... va biologiya) — kosmik biologiya yönalişlaridan biri; tirik materiya va organik moddalarni kosmosdan va boşqalar planetalardan axtariş bilan şuğullanadi. E.ning asosiy maqsadi kosmosda hayotning mavjudligi töğrisida bevosita yoki bilvosita dalillarga ega bölişdan iborat. Kosmik böşliqda spektroskopik metodlar yordamida organik birikmalarning sintezlanişi uçun zarur bölgan moddalar (sianid kislota, formaldegid va boşqalar) topilganligi ekzobiologik tadqiqotlar uçun asos böladi. E. metodlari yordamida hayotning özga planetalardagi izlarini topiş hamda topilgan organizmlarning ayrim xususiyatlarini örganiş mumkin. Yerdan boşqa planetalarda hayot borligini taxmin qilişda organizmlarning sun'iy yaratilgan ekstremal şaroitda yaşaş qobiliyatini aniqlaş lozim. Köpçilik mikroorganizmlar absolyut 0 ga yaqin va yuqori (80—95°) haroratda yaşab qolişining aniqlanişi katta ahamiyatga ega. Mikroorganizmlar sporasi çuqur vakuum va uzoq davom etgan quritişga, kosmik böşliqdagiga nisbatan ham kuçliroq ionlovçi nurlarga çidamli böladi. Yerdan taşqarida yaşaşi gumon qilingan organizmlar Yerdagiga nisbatan yaşaş muhiti şaroiti ta'siriga, suvsizlikka iisbatan çidamliroq bölişi lozim. Anaerob şaroit hayotning rivojlanişi uçun tösiq bölolmaydi. Şuning uçun nazariy jihatdan kosmik böşliqda xilmaxil xususiyatlarga ega bölgan organizmlarning mavjud bölişini taxmin qiliş mumkin. Olib borilgan tadqiqotlar Mars, Venera va boşqalar sayyoralarda hayot borligini isbot qilolmadi.
Quyoş sistemasida faqat Yerda hayot bölişi, boşqa planetalarda bölmasligi taxmin qilinadi. Bir xil taxminlar asosida Yerda hayot faqat suvuglerodli muhitda, boşqa taxminlarga qaraganda kremniyammiakli muhitda ham bölişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКЗОБИОЛОГИЯ (экзо... ва биология) — космик биология йўналишларидан бири; тирик материя ва органик моддаларни космосдан ва бошқалар планеталардан ахтариш билан шуғулланади. Э.нинг асосий мақсади космосда ҳаётнинг мавжудлиги тўғрисида бевосита ёки билвосита далилларга эга бўлишдан иборат. Космик бўшлиқда спектроскопик методлар ёрдамида органик бирикмаларнинг синтезланиши учун зарур бўлган моддалар (цианид кислота, формальдегид ва бошқалар) топилганлиги экзобиологик тадқиқотлар учун асос бўлади. Э. методлари ёрдамида ҳаётнинг ўзга планеталардаги изларини топиш ҳамда топилган организмларнинг айрим хусусиятларини ўрганиш мумкин. Ердан бошқа планеталарда ҳаёт борлигини тахмин қилишда организмларнинг сунъий яратилган экстремал шароитда яшаш қобилиятини аниқлаш лозим. Кўпчилик микроорганизмлар абсолют 0 га яқин ва юқори (80—95°) ҳароратда яшаб қолишининг аниқланиши катта аҳамиятга эга. Микроорганизмлар спораси чуқур вакуум ва узоқ давом этган қуритишга, космик бўшлиқдагига нисбатан ҳам кучлироқ ионловчи нурларга чидамли бўлади. Ердан ташқарида яшаши гумон қилинган организмлар Ердагига нисбатан яшаш муҳити шароити таъсирига, сувсизликка иисбатан чидамлироқ бўлиши лозим. Анаэроб шароит ҳаётнинг ривожланиши учун тўсиқ бўлолмайди. Шунинг учун назарий жиҳатдан космик бўшлиқда хилмахил хусусиятларга эга бўлган организмларнинг мавжуд бўлишини тахмин қилиш мумкин. Олиб борилган тадқиқотлар Марс, Венера ва бошқалар сайёраларда ҳаёт борлигини исбот қилолмади.
Қуёш системасида фақат Ерда ҳаёт бўлиши, бошқа планеталарда бўлмаслиги тахмин қилинади. Бир хил тахминлар асосида Ерда ҳаёт фақат сувуглеродли муҳитда, бошқа тахминларга қараганда кремнийаммиакли муҳитда ҳам бўлиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.