Elastiklik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–60-b. — ziyouz.com
Elastiklik — jismga ta'sir etuvçi kuçlar olinganda uning avvalgi geometrik ölçamlarini tiklaş xususiyati. Jismlarning E.gi ularni taşkil qiladigan atomlar (molekulalar) ning ta'sir kuçlari (içki kuçlar) mahsulidir. Içki kuçlar normal va urinma kuçlarga bölinadi. Normal kuçlar atomlar orasidagi masofaga boğliq. Ular atomlarni yaqinlaştiruvçi yoki uzoqlaştiruvçi böladi. Urinma kuçlar atomni boşqa atomlar bilan tutaştiruvçi töğri çiziqlar orasidagi burçaklarga, jismning energiyasi atomlari orasidagi masofalarga va yuqorida aytilgan burçaklarga boğliq. Taşqi kuçlar ta'sir etmasa, qattiq jismlarda mutlaq nol trada atomlar muvozanat holatini egallaydi, ya'ni har bir atomga ta'sir etuvçi kuçlarning yiğindisi nolga teng, atomning potensial energiyasi minimum qiymatda böladi. Taşqi kuçlar ta'sirida atomlar muvozanat holatidan çiqib, jismning potensial energiyasi ortadi (rasmga q.). Bu ortiş miqdori jismning hajmi va şakli özgarişi (deformatsiya) uçun taşqi kuçlar bajargan işga teng. Taşqi kuçlar olib taşlanganidan keyin atomlari muvozanat holatidan çiqib, elastik deformatsiyalangan jismning hajmi va şakli nobarqaror bölib qoladi va öz-özidan avvalgi muvozanat holatiga qayta boşlaydi (atomlar muvozanat holati atrofida tebranadi). Jismda töplangan ortiqça potensial energiya tebranuvçi atomlarning kinetik energiyasiga, ya'ni issiqlikka aylanadi. Atomlar orasidagi masofa va burçaklarning özgarişi ularning muvozanat holatlaridagidan kam farq qilsa, bu özgarişlar atomlar orasidagi ta'sir etuvçi kuçlarga mutanosib (proporsional) böladi. Bu hol xuddi prujinaning qançalik köp yoki kam çözilişi yoki siqilişi unga qöyilgan kuçga mutanosib ekanligiga öxşaydi. Şu sababli, jismni şartli ravişda prujinalar bilan atomlar töplami deb faraz qiliş mumkin. Jismning E.ligini ifodalovçi konstanta materialning elastiklik modulini aks ettiradi. Jismning elastik deformatsiyasi unga ta'sir etuvçi kuçga boğliq bölib, elastiklik nazariyasi fanining asosi bölgan Guk qonunita. böysunadi.
Taşqi kuçlarni ta'sir ettiriş va oliş örniga faqat trani (eriş trasidan past tragaça) özgartirsak ham jismning atomlari muvozanat holati atrofida kiçik amplituda bilan tebrana boşlaydi, ya'ni issiqlik atomlarning kinetik energiyasiga aylanadi. Bu hol materialning elastiklik moduli özgarişiga olib keladi, ammo jarayonlarning asl mohiyatiga ta'sir etmaydi.
Suyuqliklarda atomlarning issiqlikdan tebraniş amplitudasi muvozanatdagi atomlar orasidagi masofalarga teng böladi, natijada atomlar öz joylarini osongina almaştiradi va issiqlikdan tebraniş tezligiga qaraganda ança kam tezlik bilan ta'sir qilayotgan urinma kuçga qarşilik körsatmaydi. Şu sababli, suyukliklar va gazlar şakl E.ligi xususiyatiga ega emas.
Gaz holatidagi moddalarning atomlari yoki molekulalari orasidagi masofa ularning siqilgan (ya'ni suyultirilgan) holatidagidan ança katta böladi. Gazlar (buğlar)ning E.ligi gaz molukulalarining gaz hajmini çegaralagan idiş devoriga urilişi bilan aniqlanadi.
Jismlar va materiallarning E. xossasini biliş ularning xususiyatlarini örganişda, ulardan mahsulotlar tayyorlaşda, kiyimboşlar tikişda, ularni binolar va inşootlar qurişda işlatişda juda muhim hisoblanadi.
Ğoibnazar Hojimetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛАСТИКЛИК — жисмга таъсир этувчи кучлар олинганда унинг аввалги геометрик ўлчамларини тиклаш хусусияти. Жисмларнинг Э.ги уларни ташкил қиладиган атомлар (молекулалар) нинг таъсир кучлари (ички кучлар) маҳсулидир. Ички кучлар нормал ва уринма кучларга бўлинади. Нормал кучлар атомлар орасидаги масофага боғлиқ. Улар атомларни яқинлаштирувчи ёки узоқлаштирувчи бўлади. Уринма кучлар атомни бошқа атомлар билан туташтирувчи тўғри чизиқлар орасидаги бурчакларга, жисмнинг энергияси атомлари орасидаги масофаларга ва юқорида айтилган бурчакларга боғлиқ. Ташқи кучлар таъсир этмаса, қаттиқ жисмларда мутлақ ноль трада атомлар мувозанат ҳолатини эгаллайди, яъни ҳар бир атомга таъсир этувчи кучларнинг йиғиндиси нолга тенг, атомнинг потенциал энергияси минимум қийматда бўлади. Ташқи кучлар таъсирида атомлар мувозанат ҳолатидан чиқиб, жисмнинг потенциал энергияси ортади (расмга қ.). Бу ортиш миқдори жисмнинг ҳажми ва шакли ўзгариши (деформация) учун ташқи кучлар бажарган ишга тенг. Ташқи кучлар олиб ташланганидан кейин атомлари мувозанат ҳолатидан чиқиб, эластик деформацияланган жисмнинг ҳажми ва шакли нобарқарор бўлиб қолади ва ўз-ўзидан аввалги мувозанат ҳолатига қайта бошлайди (атомлар мувозанат ҳолати атрофида тебранади). Жисмда тўпланган ортиқча потенциал энергия тебранувчи атомларнинг кинетик энергиясига, яъни иссиқликка айланади. Атомлар орасидаги масофа ва бурчакларнинг ўзгариши уларнинг мувозанат ҳолатларидагидан кам фарқ қилса, бу ўзгаришлар атомлар орасидаги таъсир этувчи кучларга мутаносиб (пропорционал) бўлади. Бу ҳол худди пружинанинг қанчалик кўп ёки кам чўзилиши ёки сиқилиши унга қўйилган кучга мутаносиб эканлигига ўхшайди. Шу сабабли, жисмни шартли равишда пружиналар билан атомлар тўплами деб фараз қилиш мумкин. Жисмнинг Э.лигини ифодаловчи константа материалнинг эластиклик модулини акс эттиради. Жисмнинг эластик деформацияси унга таъсир этувчи кучга боғлиқ бўлиб, эластиклик назарияси фанининг асоси бўлган Гук қонунита. бўйсунади.
Ташқи кучларни таъсир эттириш ва олиш ўрнига фақат трани (эриш трасидан паст трагача) ўзгартирсак ҳам жисмнинг атомлари мувозанат ҳолати атрофида кичик амплитуда билан тебрана бошлайди, яъни иссиқлик атомларнинг кинетик энергиясига айланади. Бу ҳол материалнинг эластиклик модули ўзгаришига олиб келади, аммо жараёнларнинг асл моҳиятига таъсир этмайди.
Суюқликларда атомларнинг иссиқликдан тебраниш амплитудаси мувозанатдаги атомлар орасидаги масофаларга тенг бўлади, натижада атомлар ўз жойларини осонгина алмаштиради ва иссиқликдан тебраниш тезлигига қараганда анча кам тезлик билан таъсир қилаётган уринма кучга қаршилик кўрсатмайди. Шу сабабли, суюкликлар ва газлар шакл Э.лиги хусусиятига эга эмас.
Газ ҳолатидаги моддаларнинг атомлари ёки молекулалари орасидаги масофа уларнинг сиқилган (яъни суюлтирилган) ҳолатидагидан анча катта бўлади. Газлар (буғлар)нинг Э.лиги газ молукулаларининг газ ҳажмини чегаралаган идиш деворига урилиши билан аниқланади.
Жисмлар ва материалларнинг Э. хоссасини билиш уларнинг хусусиятларини ўрганишда, улардан маҳсулотлар тайёрлашда, кийимбошлар тикишда, уларни бинолар ва иншоотлар қуришда ишлатишда жуда муҳим ҳисобланади.
Ғоибназар Ҳожиметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.