Elat
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com
Elat — kişilarning til, hudud, iqgisodiy va madaniy jihatdan tarixan tarkib topgan millatdt oldingi birligi. E. qabila bilan millat orasidagi etnik birlikning körinişidir. E.ning şakllanişiga bir-biriga yaqin bir neça qabilalarning uyuşuvi asos bölgan. Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning ma'lum bir bosqiçida qabilalar orasidagi etnik, xöjalik, moddiy va madaniy aloqalarning tobora rivojlanib borişi natijasida bir qança qabilalar birlaşadilar. Natijada etnik birliknpng yangi turi vujudga keladi. Bu E. deyilib, ma'lum tarixiy şaroitda hududiy, iqtisodiy, til va madaniy umumiylik asosida şakllanadi.
E. (asosi «el») atamasi ötmişda keng ma'noda qöllanilgan; xalq, davlat, qabila, qabila ittifoqi, ma'lum bir qabila yoki hudud fuqarolarini anglatgan. Turli E.larning hudud jihatidan özaro yaqinlaşuvi uruğ va qabila guruhlaridagi kişilarning qonqarindoşlik aloqalarini kuçaytirgan. E.ning şakllanişi turli tarixiy davrlarda öziga xos holda keçgan. Mas, E. Qadimgi Misr, Mesopotamiyada davlat uyuşmalarining paydo bölişi bilan şakllana boşlagan bölsa, Yevropada E.lar (qad. rus, polyak, fransuz va boşqalar) şakllaniş jarayoni ilk örta asrlardan boşlangan. Yer şarining qolgan qit'alarida bu jarayon keyinçalik ham davom etgan. E. til jihatidan özaro yaqin qabilalarning uyuşuvi (polyak E.i, slavyan qabilalari — polyak, visdyan, mazovşan va boşqalardan) yoki bir qabilaning boşqasi tomonidan istilo qilinişi natijasida şakllangan etnik komponentlar (fransuz E.i, — gall qabilalari; rim kolonistlari va german qabilalari — franklar, vestgotlar, burgundlar va boşqalar). birining tili umumiy tilga, qolgan qabilalar tillari esa dialekt (şeva) holida saqlangan yoki butunlay yöqolib ketgan. Natijada yagona nom, hudud, madaniy va xöjalik jihatidan umumiylik yuzaga kelgan. Davlatning paydo bölişi bilan E.ning mustahkamlanişiga imkoniyat paydo bölgan. Rivojlangan örta asrlarda Yevropa va Osiyoning köpgina mamlakatlarida E. töla şakllandi. I.ç. munosabatlarining taraqqiy etişi, iqtisodiy va madaniy aloqalarning kuçayişi bilan E.lar millatga aylandi. Köpinça bir millatning şakllaniş jarayonida bir neça E. qatnaşgan. qadimiy rus millati asosida ukrain va belorus E.lari vujudga kelgan va keyinçalik millat bölib tarkib topgan.
Turli obyektiv sabablarga köra, öz rivojlanişidan orqada qolgan köpgina E.lar (asosan, kiçik E.lar) millatga aylanmasligi ham mumkin. Ular davr ötişi bilan iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlangan boşqa E. va millatlar bilan yaqindan hamkorlik qilişga ötişi natijasida ilğor xalqning ma'naviyatini, tilini özlaştiradi va öşa millatning tarkibiga qöşilib ketadi.
Qadimda hoz. Özbekiston hududlarida va unga tutaş mintaqalarda bir neça E.lar vujudga kelgan: baqtriyaliklar, xorazmliklar, suğdiylar, qangarlar, farğonaliklar. Ammo bu E.lar kişilik jamiyatining ma'lum bir tarixiy taraqqiyoti davomida inqirozga uçrab, ilk örta asrlarda yangi E.lar — turk, uyğur, öğuz, tojik va özbek elatlari taşkil topgan. Uşbu E.larning barçasi ham töliq E. bölib şakllanmadi. Turli ijtimoiy-siyosiy va tarixiy omillar sababli bu E.larning ayrimlari parçalanib ketdi va şakllanişi davom etayotgan E.larning etnogenetik jarayonlariga sezilarli ta'sir ötkazdi. Mas, turk, öğuz, uyğurlarning parçalanib ketişidan keyingi etnik jihatdan birmunça özgargan avlodlari özbek E.ining etnogenetik jarayonida qatnaşgan.
Xullas, iqtisodiyxöjalik, madaniy va etnik jarayonlarning tobora rivojlanişi natijasida bir neça qabilalarning birlaşuvi jarayonida vujudga kelgan E. etnik hududiy, iqtisodiy til va etnomadaniy umumiylik asosida şakllangan.
Ad.: Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001; Sadoxin A. P., Etnologiya, M.,2001.
Oçil Böriyev, Asror Qayumov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛАТ — кишиларнинг тил, ҳудуд, иқгисодий ва маданий жиҳатдан тарихан таркиб топган миллатдт олдинги бирлиги. Э. қабила билан миллат орасидаги этник бирликнинг кўринишидир. Э.нинг шаклланишига бир-бирига яқин бир неча қабилаларнинг уюшуви асос бўлган. Ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг маълум бир босқичида қабилалар орасидаги этник, хўжалик, моддий ва маданий алоқаларнинг тобора ривожланиб бориши натижасида бир қанча қабилалар бирлашадилар. Натижада этник бирликнпнг янги тури вужудга келади. Бу Э. дейилиб, маълум тарихий шароитда ҳудудий, иқтисодий, тил ва маданий умумийлик асосида шаклланади.
Э. (асоси «эл») атамаси ўтмишда кенг маънода қўлланилган; халқ, давлат, қабила, қабила иттифоқи, маълум бир қабила ёки ҳудуд фуқароларини англатган. Турли Э.ларнинг ҳудуд жиҳатидан ўзаро яқинлашуви уруғ ва қабила гуруҳларидаги кишиларнинг қонқариндошлик алоқаларини кучайтирган. Э.нинг шаклланиши турли тарихий даврларда ўзига хос ҳолда кечган. Мас, Э. Қадимги Миср, Месопотамияда давлат уюшмаларининг пайдо бўлиши билан шакллана бошлаган бўлса, Европада Э.лар (қад. рус, поляк, француз ва бошқалар) шаклланиш жараёни илк ўрта асрлардан бошланган. Ер шарининг қолган қитъаларида бу жараён кейинчалик ҳам давом этган. Э. тил жиҳатидан ўзаро яқин қабилаларнинг уюшуви (поляк Э.и, славян қабилалари — поляк, висдян, мазовшан ва бошқалардан) ёки бир қабиланинг бошқаси томонидан истило қилиниши натижасида шаклланган этник компонентлар (француз Э.и, — галл қабилалари; рим колонистлари ва герман қабилалари — франклар, вестготлар, бургундлар ва бошқалар). бирининг тили умумий тилга, қолган қабилалар тиллари эса диалект (шева) ҳолида сақланган ёки бутунлай йўқолиб кетган. Натижада ягона ном, ҳудуд, маданий ва хўжалик жиҳатидан умумийлик юзага келган. Давлатнинг пайдо бўлиши билан Э.нинг мустаҳкамланишига имконият пайдо бўлган. Ривожланган ўрта асрларда Европа ва Осиёнинг кўпгина мамлакатларида Э. тўла шаклланди. И.ч. муносабатларининг тараққий этиши, иқтисодий ва маданий алоқаларнинг кучайиши билан Э.лар миллатга айланди. Кўпинча бир миллатнинг шаклланиш жараёнида бир неча Э. қатнашган. қадимий рус миллати асосида украин ва белорус Э.лари вужудга келган ва кейинчалик миллат бўлиб таркиб топган.
Турли объектив сабабларга кўра, ўз ривожланишидан орқада қолган кўпгина Э.лар (асосан, кичик Э.лар) миллатга айланмаслиги ҳам мумкин. Улар давр ўтиши билан иқтисодий ва маданий жиҳатдан ривожланган бошқа Э. ва миллатлар билан яқиндан ҳамкорлик қилишга ўтиши натижасида илғор халқнинг маънавиятини, тилини ўзлаштиради ва ўша миллатнинг таркибига қўшилиб кетади.
Қадимда ҳоз. Ўзбекистон ҳудудларида ва унга туташ минтақаларда бир неча Э.лар вужудга келган: бақтрияликлар, хоразмликлар, суғдийлар, қангарлар, фарғоналиклар. Аммо бу Э.лар кишилик жамиятининг маълум бир тарихий тараққиёти давомида инқирозга учраб, илк ўрта асрларда янги Э.лар — турк, уйғур, ўғуз, тожик ва ўзбек элатлари ташкил топган. Ушбу Э.ларнинг барчаси ҳам тўлиқ Э. бўлиб шаклланмади. Турли ижтимоий-сиёсий ва тарихий омиллар сабабли бу Э.ларнинг айримлари парчаланиб кетди ва шаклланиши давом этаётган Э.ларнинг этногенетик жараёнларига сезиларли таъсир ўтказди. Мас, турк, ўғуз, уйғурларнинг парчаланиб кетишидан кейинги этник жиҳатдан бирмунча ўзгарган авлодлари ўзбек Э.ининг этногенетик жараёнида қатнашган.
Хуллас, иқтисодийхўжалик, маданий ва этник жараёнларнинг тобора ривожланиши натижасида бир неча қабилаларнинг бирлашуви жараёнида вужудга келган Э. этник ҳудудий, иқтисодий тил ва этномаданий умумийлик асосида шаклланган.
Ад.: Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001; Садохин А. П., Этнология, М.,2001.
Очил Бўриев, Асрор Қаюмов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.