Elektr razryadi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–74-b. — ziyouz.com
Elektr razryadi elektrlangan jismlarning taşqi ta'sir natijasida zaryadigş yöqotişi. Akkumulyatorlar va boşqalar kimyoviy elektr manbalarida, kondensatorlarda turli işorali zaryadlar bilan zaryadlangan ötkazgiçlar özaro ta'sirlaşganda sodir böladi. E.r. gaz, vakuum va dielektriklarda ham röy beradi. Gazdan tok ötişi gaz razryadi deb ataladi. Gaz razryadning mustaqil va nomustaqil turlari mavjud. Gazning ötkazuvçanligi ionizatorga boğliq bölsa, nomustaqil, taşqi ta'sirsiz gazdan tok ötsa, mustaqil razryad böladi. Gazlarning xossa va holatlariga, elektrodlarning materiali, şakli, ölçamlari va özaro joylaşişiga, elektrodlardagi kuçlaniş kattaligiga boğliq ravişda mustaqil razryadning miltillama razryad, yoy razryad, toj razryad, uçqun razryad, yaşin kabi turlari kuzatiladi. Miltillama razryad gazda past bosimlarda kuzatiladi. Bunda elektrodlar orasidagi masofa 30—50 sm, elektrodlardagi kuçlaniş özgarmas va bir neça yuz voltga teng böladi. Nurlanişning rangi nay içiga töldirilgan gaz turiga boğliq. Bu xildagi razryad kunduzgi yoruğlik lampalarida, gaz razryadli naylar dekoratsiya maqsadlarida yoki reklama yozuvlarida işlatiladi. Yuqori çastotali özgaruvçan elektr maydon ta'sirida yuqori çastotali gaz razryad paydo böladi. Yuqori çastotali razryaddan spektroskopiyada yoruğlik manbai sifatida, texnikada tok yönalişini özgartiriş, özgaruvçan tokni özgarmas tokka aylantiriş bilan boğliq bölgan işlar va boşqalarda foydalaniladi. Toj razryad bir jinsli bölmagan elektr maydonipa bölgan gazda elektrodlar ötkir qismlarining yaqinida binafşa rangdagi nurlaniş tarzida paydo böladi (rasm). Toj razryad yuqori kuçlanişli simlar yaqinida, daraxtlarning ötkir uçlari va boşqalarda hosil böladi. Yaşin qaytargiçlarning işi toj razryadga asoslangan. Atmosferada momoqaldiroq bölgan vaqtda hosil böladigan kuçli elektr maydon yaşin qaytargiçning uçida toj razryadni vujudga keltiradi. Bu razryad zaryadlarning bino oldida töplanişiga yöl qöymay, ularni yerga ötkazib turadi va binoga yaşin tuşişidan saqlaydi. Uçqun razryad normal yoki yuqori bosim şaroitida elektrodlar orasidagi elektr maydon kuçlanganligi juda katta bölganda havoda vujudga keladi. Uçqun razryaddan uçqun razryadlagiçlarda, içki yonuv dvigatelida yonilği aralaşmasini öt oldirişda, metall sirtini erroziyadan tozalaş va boşqalar maqsadlarda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТР РАЗРЯДИ электрланган жисмларнинг ташқи таъсир натижасида зарядигш йўқотиши. Аккумуляторлар ва бошқалар кимёвий электр манбаларида, конденсаторларда турли ишорали зарядлар билан зарядланган ўтказгичлар ўзаро таъсирлашганда содир бўлади. Э.р. газ, вакуум ва диэлектрикларда ҳам рўй беради. Газдан ток ўтиши газ разряди деб аталади. Газ разряднинг мустақил ва номустақил турлари мавжуд. Газнинг ўтказувчанлиги ионизаторга боғлиқ бўлса, номустақил, ташқи таъсирсиз газдан ток ўтса, мустақил разряд бўлади. Газларнинг хосса ва ҳолатларига, электродларнинг материали, шакли, ўлчамлари ва ўзаро жойлашишига, электродлардаги кучланиш катталигига боғлиқ равишда мустақил разряднинг милтиллама разряд, ёй разряд, тож разряд, учқун разряд, яшин каби турлари кузатилади. Милтиллама разряд газда паст босимларда кузатилади. Бунда электродлар орасидаги масофа 30—50 см, электродлардаги кучланиш ўзгармас ва бир неча юз вольтга тенг бўлади. Нурланишнинг ранги най ичига тўлдирилган газ турига боғлиқ. Бу хилдаги разряд кундузги ёруғлик лампаларида, газ разрядли найлар декорация мақсадларида ёки реклама ёзувларида ишлатилади. Юқори частотали ўзгарувчан электр майдон таъсирида юқори частотали газ разряд пайдо бўлади. Юқори частотали разряддан спектроскопияда ёруғлик манбаи сифатида, техникада ток йўналишини ўзгартириш, ўзгарувчан токни ўзгармас токка айлантириш билан боғлиқ бўлган ишлар ва бошқаларда фойдаланилади. Тож разряд бир жинсли бўлмаган электр майдонипа бўлган газда электродлар ўткир қисмларининг яқинида бинафша рангдаги нурланиш тарзида пайдо бўлади (расм). Тож разряд юқори кучланишли симлар яқинида, дарахтларнинг ўткир учлари ва бошқаларда ҳосил бўлади. Яшин қайтаргичларнинг иши тож разрядга асосланган. Атмосферада момоқалдироқ бўлган вақтда ҳосил бўладиган кучли электр майдон яшин қайтаргичнинг учида тож разрядни вужудга келтиради. Бу разряд зарядларнинг бино олдида тўпланишига йўл қўймай, уларни ерга ўтказиб туради ва бинога яшин тушишидан сақлайди. Учқун разряд нормал ёки юқори босим шароитида электродлар орасидаги электр майдон кучланганлиги жуда катта бўлганда ҳавода вужудга келади. Учқун разряддан учқун разрядлагичларда, ички ёнув двигателида ёнилғи аралашмасини ўт олдиришда, металл сиртини эррозиядан тозалаш ва бошқалар мақсадларда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.