Elektr toki
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76-b. — ziyouz.com
Elektr toki — elektr zaryadlarining tartibli harakati. E. t. paydo bölişi va doimo paydo bölib turişi uçun: 1) moddada erkin elektr zaryadlari, 2) ularni tartibli harakatga keltiruvçi elektr maydon va 3) zanjir berk bölişi kerak. Zaryadli zarralar tok taşuvçilar deb ataladi. Metallar va yarimötkazgiçlarda tok taşuvçilar elektronlardan, elektrolitlarda musbat va manfiy ionlardan, ionlaşgan gazlarda musbat va manfiy ionlar hamda elektronlardan iborat.
Zaryadli zarralarning elektr maydon ta'sirida jismga nisbatan köçişi natijasida vujudga keladigan E. t. ö t k a zuvçanlik toki deb, zaryadlangan makroskopik jism (mas, suyuqlik yoki gaz) larning köçişidan yuzaga keladigan E. t. konveksion tok deb ataladi. Siljiş toki deb ataladigan tok ham mavjud. Bu tok zaryadlar harakatiga boğliq bölmay, balki elektr maydon kuçlanganligining vaqt böyiça özgarişiga mutanosib (proporsional) böladi. Siljiş toki magnit maydon hosil qiliş xususiyati jihatidangina ötkazuvçanlik va konveksion tokka ekvivalentdir.
E. t.ning mavjudligini tok tufayli yuz beradigan quyidagi ta'sir yoki hodisalarga qarab biliş mumkin: 1) issiqlik ta'siri — tok ötayotganda ötkazgiç (öta ötkazgiç bundan istisno) qiziydi; 2) kimyoviy ta'siri — E. t. ötkazgiçning kimyoviy tarkibini özgartiradi (mas, elektroliz hodisasi); 3) magnit ta'siri (mas, tokdi ötkazgiç yonida magnit milining oğişi, elektromagnitlar); 4) kuç ta'siri (mas, magnit maydonida tokli ötkazgiçning oğişi, elektr dvigatellar); 5) yoruğlik ta'siri (mas, siyraklangan gazlarda razryad, elektr yoyi). Tok kuçi ampermetr, milliampermetr, mikroampermetr va gal'vanometr bilan ölçanadi.
Sunnat Ğoibov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТР ТОКИ — электр зарядларининг тартибли ҳаракати. Э. т. пайдо бўлиши ва доимо пайдо бўлиб туриши учун: 1) моддада эркин электр зарядлари, 2) уларни тартибли ҳаракатга келтирувчи электр майдон ва 3) занжир берк бўлиши керак. Зарядли зарралар ток ташувчилар деб аталади. Металлар ва яримўтказгичларда ток ташувчилар электронлардан, электролитларда мусбат ва манфий ионлардан, ионлашган газларда мусбат ва манфий ионлар ҳамда электронлардан иборат.
Зарядли зарраларнинг электр майдон таъсирида жисмга нисбатан кўчиши натижасида вужудга келадиган Э. т. ў т к а зувчанлик токи деб, зарядланган макроскопик жисм (мас, суюқлик ёки газ) ларнинг кўчишидан юзага келадиган Э. т. конвекцион ток деб аталади. Силжиш токи деб аталадиган ток ҳам мавжуд. Бу ток зарядлар ҳаракатига боғлиқ бўлмай, балки электр майдон кучланганлигининг вақт бўйича ўзгаришига мутаносиб (пропорционал) бўлади. Силжиш токи магнит майдон ҳосил қилиш хусусияти жиҳатидангина ўтказувчанлик ва конвекцион токка эквивалентдир.
Э. т.нинг мавжудлигини ток туфайли юз берадиган қуйидаги таъсир ёки ҳодисаларга қараб билиш мумкин: 1) иссиқлик таъсири — ток ўтаётганда ўтказгич (ўта ўтказгич бундан истисно) қизийди; 2) кимёвий таъсири — Э. т. ўтказгичнинг кимёвий таркибини ўзгартиради (мас, электролиз ҳодисаси); 3) магнит таъсири (мас, токди ўтказгич ёнида магнит милининг оғиши, электромагнитлар); 4) куч таъсири (мас, магнит майдонида токли ўтказгичнинг оғиши, электр двигателлар); 5) ёруғлик таъсири (мас, сийракланган газларда разряд, электр ёйи). Ток кучи амперметр, миллиамперметр, микроамперметр ва галъванометр билан ўлчанади.
Суннат Ғоибов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.