Elektr yurituvçi kuç
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77–78-b. — ziyouz.com
Elektr yurituvçi kuç — (EYUK) özgaruvçan yoki özgarmas tok energiya manbalarida taşqi (potensial) kuçlar ta'sirini ifodalaydigan fizik kattalik. Ötkazgiçdan tok ötişi uçun unda elektr maydon hosil qilinib saqlanadi. Buning uçun tok manbai yordamida ögkazgiç uçlarida potensiallar farqi (f,—F )uzluksiz tiklab tu-
2 riladi. Bu esa tok orqali oqib keluvçi musbat zaryadlarni ötkazgiçning kiçik potensial F li uçidan uzluksiz olib
2 ketiş va katta potensial f, li uçiga uzluksiz keltirib turiş zarurligini anglatadi. Demak, zaryadlarning berk yöl böylab harakati vujudga keladi. Bunda faqat elektrostatik (içki) kuçlarning özi yetarli emas, çunki bu kuçlarning zaryadlarni berk kontur böylab köçirişda bajargan işi nolga teng. Demak, berk konturda zaryadlar oqimini ta'minlaş uçun noelektrostatik (taşqi) kuçlar mavjud bölişi kerak. Taşqi kuçlar Kulon kuçlaridan (q. Kulon qonuni) farq qilib, turli işorali zaryadlarni birlaştirmaydi, aksinça ularning ajralişini yuzaga keltiradi va töğri çiziq uçlarida potensiallar farqini birday saqlab turadi. Taşqi kuçlarning ta'siri E.yu.k. bilan ifodalanadi. Taşqi quçlarning birlik musbat zaryadni berk zanjir böylab köçirişda bajargan işi (ye = $ Ye'd.1 ölçanadigan ye kattalik) e.yu.k., tok manbai e.yu.k. manbai deb ataladi, bunda Ye'— taşqi kuçlarning noelektrostatik elektr maydoni kuçlanganligi, d1— kontur elementi. Taşqi kuçlarning noelektrostatik elektr maydonini elektr energiya manbai hosil qiladi. Demak, e.yu.k. taşqi quçlar ta'sirida tok zanjiriga kiritilgan energiya ekan. Mas, galvanik element va akkumulyatorlar, özgarmas tok generatorlari, yarimötkazgiçli termoelementlar, fotoelementlar va boşqalar elektr manbai böla oladi. E.yu.k. voltlarda ölçanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТР ЮРИТУВЧИ КУЧ — (ЭЮК) ўзгарувчан ёки ўзгармас ток энергия манбаларида ташқи (потенциал) кучлар таъсирини ифодалайдиган физик катталик. Ўтказгичдан ток ўтиши учун унда электр майдон ҳосил қилиниб сақланади. Бунинг учун ток манбаи ёрдамида ўгказгич учларида потенциаллар фарқи (ф,—Ф )узлуксиз тиклаб ту-
2 рилади. Бу эса ток орқали оқиб келувчи мусбат зарядларни ўтказгичнинг кичик потенциал Ф ли учидан узлуксиз олиб
2 кетиш ва катта потенциал ф, ли учига узлуксиз келтириб туриш зарурлигини англатади. Демак, зарядларнинг берк йўл бўйлаб ҳаракати вужудга келади. Бунда фақат электростатик (ички) кучларнинг ўзи етарли эмас, чунки бу кучларнинг зарядларни берк контур бўйлаб кўчиришда бажарган иши нолга тенг. Демак, берк контурда зарядлар оқимини таъминлаш учун ноэлектростатик (ташқи) кучлар мавжуд бўлиши керак. Ташқи кучлар Кулон кучларидан (қ. Кулон қонуни) фарқ қилиб, турли ишорали зарядларни бирлаштирмайди, аксинча уларнинг ажралишини юзага келтиради ва тўғри чизиқ учларида потенциаллар фарқини бирдай сақлаб туради. Ташқи кучларнинг таъсири Э.ю.к. билан ифодаланади. Ташқи қучларнинг бирлик мусбат зарядни берк занжир бўйлаб кўчиришда бажарган иши (е = $ Е’д.1 ўлчанадиган е катталик) э.ю.к., ток манбаи э.ю.к. манбаи деб аталади, бунда Е’— ташқи кучларнинг ноэлектростатик электр майдони кучланганлиги, д1— контур элементи. Ташқи кучларнинг ноэлектростатик электр майдонини электр энергия манбаи ҳосил қилади. Демак, э.ю.к. ташқи қучлар таъсирида ток занжирига киритилган энергия экан. Мас, гальваник элемент ва аккумуляторлар, ўзгармас ток генераторлари, яримўтказгичли термоэлементлар, фотоэлементлар ва бошқалар электр манбаи бўла олади. Э.ю.к. вольтларда ўлчанади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.