Elektroensefalografiya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 100–101-b. — ziyouz.com

Elektroensefalografiya (elektro... va yun. boş miya va ... grafiya) — boş miya faoliyatini tekşiriş usuli; boş miyaning bioelektrik faolligini elektroensefalograf vositasida yozib oliş. Boş miyada sodir böladigan bioelektrik faol harakatlarni yozib oliş mumkinligi va uni klinik ahamiyatini ilk marta nemis psixiatri Gans Berger aniklagan (1929).

E.dan tadqiqot va diagnostika maqsadlarida foydalaniladi.

Miya ham öz faoliyatida, xuddi boşqa a'zo va töqimalar singari, juda kiçik elektr yurituvçi kuç (e.yu.k.) hosil qilib turadi. Uni elektroensefalografda qayd etiş mumkin. Buning uçun tekşirilayotgan odam boşiga plastinkasimon elektrodlar qöyilib, ular apparatga ulanadi, apparat miyaning biopotensiallarini yozib boradi.

Bemor boşiga elektrodlarni örnatiş sxemasi turliça, eng qulayi bu Yuing usuli bölib, unda 12 elektrod işlatiladi. Har xil çastotali tölqinlar, turli faza va amplitudalarni aks ettiruvçi egri çiziq — elektroensefalogramma (EEG) miyaning murakkab tuzilişidagi xususiyatlar, boş miya pöstloğidagi neyron va sinapslarnşk funksional holatiga qarab har xil körinişda böladi. E. miyani nafaqat fiziologik, balki patologik holatlarini ham qayd qilişi mumkin.

Zamonaviy E. apparatlari köp kanalli (köp tarmokli) bölib, uning har bir kanali mustaqil kuçaytiriş, filtrlaş bloki (keraksiz tölqinlardan tozalaş uçun va boşqalar), boş miyaning barça qismlaridan keragini tanlaş uçun töplaş (kommutator) bloki va öziyozar (siyohli) ğaltakli galvanometr bilan ta'minlangan.

Hoz. elektroensefalograf apparatlari 8—24, ba'zan 32 kanalli bölib, klinik diagnostikada 8 yoki 16 kanalligidan foydalaniladi; tekşiruv ötkaziladigan xona yoruğ va tovuşdan himoyalangan, tekşiruvçi yoki bemorga heç qanday ta'sirotlar xalal bermaydigan bölişi kerak. Şuningdek, uni bemorga (mijozga) mutlaqo bezarar va oğriqsiz ekanligi ham tuşuntirilişi lozim.

Ma'lumki boş miya biopotensiallari juda kiçik, şu bois uni yozib olişda kuçli elektron kuçaytirgiç (usilitel) zarur böladi.

E.ni monopolyar va biopolyar usullarda yoziş hamda uni xohlagan kombinatsiyada amalga oşiriş mumkin.

E. jarayonida turli funksional qözğotiş usullarini qöllaş mumkin, bu sun'iy qözğotiş boş miyani faollaştirib, ayrim yuzaga çiqmayotgan «tölqinlarni» jonlantiradi, bu «çaqirilgan» elektrotölqinlar orqali tegişli kasallikni aniqlasa böladi.

E. yoziş paytida bemorni yoşi, umumiy ahvoli hamda kasallikning kelib çiqişi va boşqalar köpgina holatlarga ahamiyat beriş lozim. E. şifokorga muhim ma'lumot berişiga qaramay, uni barça klinik tekşirişlarga qöşimça diagnostika usuli deb qaraş mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭЛЕКТРОЭНЦЕФАЛОГРАФИЯ (электро... ва юн. бош мия ва ... графия) — бош мия фаолиятини текшириш усули; бош миянинг биоэлектрик фаоллигини электроэнцефалограф воситасида ёзиб олиш. Бош мияда содир бўладиган биоэлектрик фаол ҳаракатларни ёзиб олиш мумкинлиги ва уни клиник аҳамиятини илк марта немис психиатри Ганс Бергер аниклаган (1929).

Э.дан тадқиқот ва диагностика мақсадларида фойдаланилади.

Мия ҳам ўз фаолиятида, худди бошқа аъзо ва тўқималар сингари, жуда кичик электр юритувчи куч (э.ю.к.) ҳосил қилиб туради. Уни электроэнцефалографда қайд этиш мумкин. Бунинг учун текширилаётган одам бошига пластинкасимон электродлар қўйилиб, улар аппаратга уланади, аппарат миянинг биопотенциалларини ёзиб боради.

Бемор бошига электродларни ўрнатиш схемаси турлича, энг қулайи бу Юинг усули бўлиб, унда 12 электрод ишлатилади. Ҳар хил частотали тўлқинлар, турли фаза ва амплитудаларни акс эттирувчи эгри чизиқ — электроэнцефалограмма (ЭЭГ) миянинг мураккаб тузилишидаги хусусиятлар, бош мия пўстлоғидаги нейрон ва синапсларншк функционал ҳолатига қараб ҳар хил кўринишда бўлади. Э. мияни нафақат физиологик, балки патологик ҳолатларини ҳам қайд қилиши мумкин.

Замонавий Э. аппаратлари кўп каналли (кўп тармокли) бўлиб, унинг ҳар бир канали мустақил кучайтириш, фильтрлаш блоки (кераксиз тўлқинлардан тозалаш учун ва бошқалар), бош миянинг барча қисмларидан керагини танлаш учун тўплаш (коммутатор) блоки ва ўзиёзар (сиёҳли) ғалтакли гальванометр билан таъминланган.

Ҳоз. электроэнцефалограф аппаратлари 8—24, баъзан 32 каналли бўлиб, клиник диагностикада 8 ёки 16 каналлигидан фойдаланилади; текширув ўтказиладиган хона ёруғ ва товушдан ҳимояланган, текширувчи ёки беморга ҳеч қандай таъсиротлар халал бермайдиган бўлиши керак. Шунингдек, уни беморга (мижозга) мутлақо безарар ва оғриқсиз эканлиги ҳам тушунтирилиши лозим.

Маълумки бош мия биопотенциаллари жуда кичик, шу боис уни ёзиб олишда кучли электрон кучайтиргич (усилитель) зарур бўлади.

Э.ни монополяр ва биополяр усулларда ёзиш ҳамда уни хоҳлаган комбинацияда амалга ошириш мумкин.

Э. жараёнида турли функционал қўзғотиш усулларини қўллаш мумкин, бу сунъий қўзғотиш бош мияни фаоллаштириб, айрим юзага чиқмаётган «тўлқинларни» жонлантиради, бу «чақирилган» электротўлқинлар орқали тегишли касалликни аниқласа бўлади.

Э. ёзиш пайтида беморни ёши, умумий аҳволи ҳамда касалликнинг келиб чиқиши ва бошқалар кўпгина ҳолатларга аҳамият бериш лозим. Э. шифокорга муҳим маълумот беришига қарамай, уни барча клиник текширишларга қўшимча диагностика усули деб қараш мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.