Elektromobil
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86-b. — ziyouz.com
Elektromobil — akkumulyatorlar batareyasi örnatilgan bir yoki bir neça elektr dvigatel yordamida harakatlanadigan avtomobil. 20-asr boşlarida Ğarbiy Yevropa va AQŞ da E.dan taksi, poçta furgoni, kommunal xöjalik maşinalari, yengil avtomobillar sifatida foydalanilgan. Fransiyalik K. Jenatsi E. tezligini 100 km/soatga yetkazgan. Biroq, tezlikning çeklanganligi va energiya siğimining pastligi (20 Vt/soat kg gaça), akkumulyatorlar batareyasining massasi kattaligi E. ning rivojlanişiga tösqinlik qiddi. 60-y. lardan boşlab içki yonuv dvigatelş avtomobillardan çiqadigan gaz havoni zaharlaşi va şovqinni kuçaytirişi tufayli E.dan şahar transportida foydalanişga ehtiyoj ortdi. E.dagi akkumulyatorlar batareyasining bir galgi zaryadi (energiya zaxirasi) 100 km gaça yöl yurişga yetadi. E.larning akkumulyatorlari maxsus zaryadlaş st-yalarida zaryadlanadi. Özgaruvçan tok dvigatelidan foydalanilganda uni özgarmas tokka aylantiruvçi özgartirgiç böladi.
E.lar şaharda foydalanişga möljallangan; yuriş qismi, kuzovi yengillaştirilgan, alohida transmissiyali va akkumulyatorlar batareyalari almaştiriş qulay qilib işlanadi. Akkumulyatorlar batareyalari kuzov ostiga joylaştiriladi, tok dvigatelga tiristorli boşqariş bloklari orqali keladi. Dvigatel yetakçi köprikli bloklarga (oldiga yoki orqasiga) yoki kardanli harakat bloklariga, yoxud ğildiraklarga örnatiladi. E.dan foydalaniş şaharlarda şovqinni va havoning buzilişini kamaytiradi, suyuq yonilğini tejaşga imkon beradi. Elektr energiya suyuq yoki gazsimon yoqilğidan bevosita avtomobilning özida hosil qilinadigan E.lar ham bor. E., asosan, AQŞ, Angliya, Rossiyada işlab çiqariladi. AQŞ va Germaniyada bir galgi zaryadi 200 km gaça yöl yurişga yetadigan E.larning eksperimental nusxasi yaratilgan (2005). Özbekistonda E.ga doir işlar Toşkent avtomobilyöşar jstitutida olib boriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТРОМОБИЛЬ — аккумуляторлар батареяси ўрнатилган бир ёки бир неча электр двигатель ёрдамида ҳаракатланадиган автомобиль. 20-аср бошларида Ғарбий Европа ва АҚШ да Э.дан такси, почта фургони, коммунал хўжалик машиналари, енгил автомобиллар сифатида фойдаланилган. Франциялик К. Женатци Э. тезлигини 100 км/соатга етказган. Бироқ, тезликнинг чекланганлиги ва энергия сиғимининг пастлиги (20 Вт/соат кг гача), аккумуляторлар батареясининг массаси катталиги Э. нинг ривожланишига тўсқинлик қидди. 60-й. лардан бошлаб ички ёнув двигателш автомобиллардан чиқадиган газ ҳавони заҳарлаши ва шовқинни кучайтириши туфайли Э.дан шаҳар транспортида фойдаланишга эҳтиёж ортди. Э.даги аккумуляторлар батареясининг бир галги заряди (энергия захираси) 100 км гача йўл юришга етади. Э.ларнинг аккумуляторлари махсус зарядлаш ст-яларида зарядланади. Ўзгарувчан ток двигателидан фойдаланилганда уни ўзгармас токка айлантирувчи ўзгартиргич бўлади.
Э.лар шаҳарда фойдаланишга мўлжалланган; юриш қисми, кузови енгиллаштирилган, алоҳида трансмиссияли ва аккумуляторлар батареялари алмаштириш қулай қилиб ишланади. Аккумуляторлар батареялари кузов остига жойлаштирилади, ток двигателга тиристорли бошқариш блоклари орқали келади. Двигатель етакчи кўприкли блокларга (олдига ёки орқасига) ёки карданли ҳаракат блокларига, ёхуд ғилдиракларга ўрнатилади. Э.дан фойдаланиш шаҳарларда шовқинни ва ҳавонинг бузилишини камайтиради, суюқ ёнилғини тежашга имкон беради. Электр энергия суюқ ёки газсимон ёқилғидан бевосита автомобилнинг ўзида ҳосил қилинадиган Э.лар ҳам бор. Э., асосан, АҚШ, Англия, Россияда ишлаб чиқарилади. АҚШ ва Германияда бир галги заряди 200 км гача йўл юришга етадиган Э.ларнинг экспериментал нусхаси яратилган (2005). Ўзбекистонда Э.га доир ишлар Тошкент автомобильйўшар жститутида олиб борилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.