Elektron optika

Elektron optika — fizikaning makroskopik kvazistatistik elektromagnit maydon bilan ta'sirlaşuvçi zaryadlangan zarralar dastasi strukturasini örganuvçi sohasi. E.o.ning paydo bölişi 19-asr oxirida elektronnurli trubka (ENT)ning yaratilişi bilan boğliq. K. F. Braun 1897 yilda qurgan birinçi ossillografik ENT da elektron dasta magnit maydonda oğganini körgan. J.J. Tomson elektron zaryadining massasiga boğliqligini aniqlaşga doir tajribasida ENT içiga joylaştirilgan yassi kondensator orqali elektron dastani ötkazib, uning elektrostatik maydon yordamida oğişini öz tajribasida amalga oşirdi. 1926 yilda nemis olimi X. Buş izolyatsiyalangan sim örab tayyorlangan ğaltakning magnit maydonida zaryadlangan zarralarning harakatini nazariy körib çiqsi. Bu esa elektronoptik tasvirni olişga imkon beruvçi elektron linza (EL) ning yaratilişiga olib keldi. Elektron linza takomillaştirilib, elektron mikroskop, elektronoptik özgartirgiçlar va boşqalar asboblar yaratildi. Televizion va radiolokatsion apparaturalar yasaş, axborotlarni yozib oliş, saqlaş va qayta eşittiriş uçun maxsus ENT yaratilişi E.o.ning zaryadlangan zarralarni boşqariş bilan boğliq bölgan bölimlarining rivojlanişiga olib keldi. E.o. geometrik va fizik E.o.ga bölinadi. Geometrik E.o.da zaryadlangan zarralar dastasi zaryadlangan nuqtaviy massalar (elektronlar va «onlar)ning trayektoriyalari töplamidan iborat deb qaraladi. Fizik E.o.da zarralar trayektoriyasi örniga deBroyl tölqin uzunligi çeksiz kiçik bölganda tok trayektoriya çiziğiga aylanuvçi tok trubkasi olinadi. Amalda geometrik E.o. qonuniyatlari bilan çeklaniş yetarli. Geometrik E.o. turli xil elektron asboblarning tatbiq etilişi bilan rivojlanadi. Mas, eng sodda elektron asboblar: elektron proyektor, elektronoptik almaştiriş qurilmasi, elektron köpaytirgiç, elektron ossillograf, elektron mikroskop, massaspektrometrlarning işlaşi E.o. qonuniyatlariga asoslangan.