Elektronika

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–92-b. — ziyouz.com

Elektronika — fan va texnikaning elektronlar va boşqalar zaryadlangan zarralarning elektromagnit maydon hamda turli jismlar bilan özaro ta'siri qonuniyatlarini örganiş, bu özaro ta'sirdan foydalanib energiyani özgartiradigan elektron asbob va qurilmalarni yaratiş usullarini işlab çiqiş bilan şuğullanadigan sohasi. Matematika, fizika, nazariy elektronika kabi fanlar E.ning nazariy asosini taşkil qiladi. E.da axborotni diskret va uzluksiz elektromagnit signallar körinişida oliş va ularni özgartiriş, almaştiriş masalasi ham örganiladi. Elektronlarning juda kiçik inersion xossaga ega ekanligi ularning elektron asboblar iş hajmidagi makromaydonlar bilan ham, atom, molekula yoki kristall panjara içidagi mikromaydonlar bilan ham özaro ta'siridan çastotasi 1012 Gs gaça bölgan elektromagnit terbanişlarni, şuningdek, çastotasi 1012— 1020 Gs bölgan infraqizil, optik, ultrabinafşa va rentgen nurlanişlarni samarali generatsiyalaş, özgartiriş va qabul qiliş imkonini beradi. Elektron jarayonlar va hodisalarni, şuningdek, elektron asbob va qurilmalar yaratiş usullarini tadqiq qiliş natijalari elektron texnikaning turlituman asbobuskunalarini, hisoblaş texnikasi, informatika, aloqa, radiolokatsiya, televideniye, telemexanika va boşqalar sohalardagi murakkab masalalarni hal qilişga möljallangan turli tizimlar va komplekslarni yaratişda öz aksini topgan.

E.ning asosiy ilmiy masalasi vakuum, elektromagnit maydon va bir jinsli bölmagan muhitda zaryadlangan atom zarralarining harakati va bu bilan boğliq fizik hodisalarni örganiş va amaliy yönalişini belgilaş, amaliy masalasi esa axborotni hosil qiluvçi, özgartiruvçi va uzatuvçi tizimlarda, hisoblaş texnikasida, energetik qurilmalarda, işlab çiqariş texnologiyasida har xil vazifalarni bajaruvçi elektron asbob va qurilmalar yaratişdan iborat.

E. yutukdari radiotexnika taraqqiyoti, tranzistorlar, uzatuvçi televizion trubkalar yaratilişi bilan uzviy boğliq.

Olimlar J.K.Maksvem, O.U.Riçardson, T.A.Edison, T.Gers, Ğ.V.Rentgen, J.Tomson, X.K.Lorentsyatlş işlari 20-asr boşida E.ning fan sifatida şakllanişiga asos böldi. Rus olimlari A.G.Stoletov, A.BonçBruyeviç, N.G.Basov, A.M.Proxorov, S.V.Vavilov, A.A.Çernişev va boşqalar, amerika olimlari Ç.Tauns, L.De Forest,

Z.Varvan, R.Varman, R.Kompfner va boşqalar bu fan taraqqiyotiga muhim hissa qöşişdi.

E. 3 bölim: fizik E., texnik E. va E. texnologiyasi bölimlaridan iborat. Fizik E. vakuumda, elektromagnit maydonlar va boşqalar har xil muhitlarda atom zarralari, ionlar va neytral atomlarning harakati va ular bilan boğliq bölgan fizik qonuniyatlarni, elektron va ion asboblar, qurilmalarni yasaş, elektron asbob va qurilmalar yordamida elektromagnit energiyasini oliş, uzatiş va qöllaniş prinsiplarini, atom zarralari oqimlarini, ionlar, kvantlar, elektromagnit maydonning moddalarga ta'sirini nazariy va amaliy örganiş bilan şuğullanadi; elektron emissiya, ionlaşiş, energetik sathlar, yarimötkazgiçlarda tunnel effekti, elektron oqimlarni fokuslaş kabi hodisalarni örganadi.

Texnik E.da elektron va ion asboblar, qurilmalar va tizimlarni fan, sanoat, aloqa, xalq xöjaligi, transport va boşqalar sohalarda qöllaş nazariyasi va amaliy hal qiliş masalalari köriladi. Texnik E.ga elektronnurli trubka, ossillograf, rentgen qurilmalari, EHM, simobli tok özgartirgiçlar, radiolokatorlar, integral sxemalar va boşqalar kiradi. Elektron apparatlarning qöllanişiga qarab, texnik E. mustaqil radioelektronika, sanoat, yadro E.si kabi yönalişlarga bölinadi.

Elektron asboblar işlab çiqariş texnologiyasi uşbu bosqiçlar işçi elementi materiallarini oliş, ularning elektrofizik, optik, emission parametrlarini örganiş, ularga kerakli şakl, ölçam va sirt xossalari beriş uçun mexanik, kimyoviy va elektrokimyoviy qayta işlaş, yarimötkazgiç materiallardan rp ötiş qismlarini olişda plastik va kristallarni qayta işlaş, asboblarni yiğiş va boşqalar öta nozik va murakkab bosqiçlardan taşkil topadi.

E. elektron va ionli hodisalarning tabiati va qanday muhit hamda moddada borayotganligiga qarab, vakuum E.si, qattiq jism E.si va kvant E. sohalariga bölinadi. Har bir soha bir neça yönalişlarni öz içiga oladi.

Vakuum E.si quyidagi qismlardan iborat: 1) emission E., 2) elektronlar va ionlar oqimini hosil qiliş va ularni boşqariş; 3) elektron lyuminessensiya; 4) yuqori vakuum fizikasi va texnikasi; sirt hodisalari; 6) gaz razryadli asboblar fizikasi va boşqalar Vakuum E.ning asosiy yönalişlari: elektron lampalar, yuqori çastotali elektronvakuum asboblar (magnetronlar, klistronlar, yuguruvçi tölqin lampalari va boşqalar), elektron nurli asboblar (kineskoplar, ossillograf trubkalari va boşqalar); fotoelektron asboblar (fotoelektron köpaytirgiçlar va boşqalar); rentgen trubkalari, gaz razryadli asboblar (kuçli tok özgartirgiçlari, yoruğlik manbalari, indikatorlar).

Qattiq jism E.sining asosiy qismlari: 1) yarimötkazgiç materiallar xossalarini va ularga aralaşmalarning ta'sirini örganiş; 2) kristallda har xil ötkazuvçanlik xossalariga ega bölgan sohalarni hosil qiliş; 3) zarur xossa va şaklga ega bölgan metallyarimötkazgiç, d i e l ye k t r i k ya r i m ö t k a z g i ç , yarimötkazgiçkontaktli materiallarni oliş va ularning texnologiyasini işlab çiqiş; 4) metall, dielektrik, yarimötkazgiç va qotişmalar sirtidagi fizikkimyoviy hodisalarni örganiş va ularni boşqariş usullarini topiş; 5) öta kiçik ölçamdagi asbob elementlarini oliş va fundamental masalalarni örganiş. Qattiq jism E.si, asosan, yarimötkazgiçlar E.si bilan boğliq. Qattiq jism E.si yarimötkazgiçli asboblar (diodlar, tranzistorlar) yaratiş va dielektrik elektronika, magnetoelektronika, akustoelektronika, pyezoelektronika, krioelektronika kabi yönalişlarga ega.

Kvant E.ning asosiy yönalişlari lazer va mazerlar yaratiş, bu asboblarni turli amaliy masalalarni hal qilişga (masofani aniq ölçaş, vaqt va çastota etalonlarini yaratiş, energiyani uzatiş, uzoq kosmik aloqa, tibbiyot va işlab çiqarişning ba'zi sohalarida ma'lum vazifalarni bajarişga) joriy etişdan iborat.

E. asboblari materiallarini oliş va tayyorlaş masalalarini materialşunoslik fani hal qiladi. Elektron asboblar texnologiyasi murakkab bölganligi uçun barça texnologik jarayonlarni avtomatlaştiriş talab qilinadi. Elektron asboblar texnologiyasi bilan boğliq bölgan masalalar maşinasozlik sanoatida elektron maşinasozligi tarmoğining paydo bölişiga olib keldi. E. oldida boşqaruv, hisoblaş, aloqa va ölçaş elektron tizimlarida qayta işlanuvçi ma'lumotlar miqdorini, integral sxemalar samaradorligini oşiriş, stereotelevideniye prinsiplari va vositalarini işlab çiqiş, amalga oşiriş, millimetrli va santimetrli diapazonda işlovçi öta yuqori çastotali E. asboblarini yaratiş, mukammallaştiriş, kristall panjara böşliqlari — kanallarida harakatlanuvçi zarralar xossalaridan foydalanib generatorlar, kuçaytirgiçlar kabi turli E. asboblari yaratiş, elektron asboblar texnologiyasini mukammallaştiriş masalalari turibdi. E. mehnat unumdorligini oşirişda juda qöl keladi. E. asboblari fan, texnika va işlab çiqarişda keng qöllaniladi.

E. fani va texnikasining yutuqlari inson faoliyatining deyarli hamma sohalarida qöllanilmoqda. Elektron texnika vositalari keng kölamli asbob va qurilmalarning ajralmas qismiga aylandi. Ular orasida katta integral sxemalar (KIS) asosida yaratilgan mikroprotsessorlar alohida örinni egallaydi. Sönggi vaqtlarda öta katta integral sxemalar (ÖKIS) işlab çiqildi; ular asosida mikro EHM lar yaratiddi. Ular xalq xöjaligini boşqarişda, sanoatning turli sohalarida, tibbiyotda, inson hayoti va faoliyatining köpgina sohalarida keng qöllaniladi. E. fani va texnikasi asosan ikki yönaliş: informatsiyahisoblaş ta'minoti muammolari hamda energiya oliş va undan foydalaniş yönalişlari böyiça rivojlanmoqda.

Özbekistonda E.ning rivojlanişi G.N. Şuppe, S.V. Starodubsev va U.O. Orifovlefning fizik E. sohasidagi i.t.lari bilan boşlangan. Uzbekistonda E. böyiça ilmiy tekşiriş işlari Özbekiston FA Elektronika instituti, Fizikatexnika instituti, Toşkent texnika universiteti, Özbekiston milliy universiteti va boşqa ilmiy tekşiriş muassasalarida M.S. Saidov, Ö.X.Rasulov, N.Y. Törayev, T.D. Rajabov, R. A. Möminov, A. T. Mamadalimov va boşqalar olimlar rahbarligida olib borilmoqda.

Abdurauf Jöraxolov, Sunnat Ğoipov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭЛЕКТРОНИКА — фан ва техниканинг электронлар ва бошқалар зарядланган зарраларнинг электромагнит майдон ҳамда турли жисмлар билан ўзаро таъсири қонуниятларини ўрганиш, бу ўзаро таъсирдан фойдаланиб энергияни ўзгартирадиган электрон асбоб ва қурилмаларни яратиш усулларини ишлаб чиқиш билан шуғулланадиган соҳаси. Математика, физика, назарий электроника каби фанлар Э.нинг назарий асосини ташкил қилади. Э.да ахборотни дискрет ва узлуксиз электромагнит сигналлар кўринишида олиш ва уларни ўзгартириш, алмаштириш масаласи ҳам ўрганилади. Электронларнинг жуда кичик инерцион хоссага эга эканлиги уларнинг электрон асбоблар иш ҳажмидаги макромайдонлар билан ҳам, атом, молекула ёки кристалл панжара ичидаги микромайдонлар билан ҳам ўзаро таъсиридан частотаси 1012 Гц гача бўлган электромагнит тербанишларни, шунингдек, частотаси 1012— 1020 Гц бўлган инфрақизил, оптик, ультрабинафша ва рентген нурланишларни самарали генерациялаш, ўзгартириш ва қабул қилиш имконини беради. Электрон жараёнлар ва ҳодисаларни, шунингдек, электрон асбоб ва қурилмалар яратиш усулларини тадқиқ қилиш натижалари электрон техниканинг турлитуман асбобускуналарини, ҳисоблаш техникаси, информатика, алоқа, радиолокация, телевидение, телемеханика ва бошқалар соҳалардаги мураккаб масалаларни ҳал қилишга мўлжалланган турли тизимлар ва комплексларни яратишда ўз аксини топган.

Э.нинг асосий илмий масаласи вакуум, электромагнит майдон ва бир жинсли бўлмаган муҳитда зарядланган атом зарраларининг ҳаракати ва бу билан боғлиқ физик ҳодисаларни ўрганиш ва амалий йўналишини белгилаш, амалий масаласи эса ахборотни ҳосил қилувчи, ўзгартирувчи ва узатувчи тизимларда, ҳисоблаш техникасида, энергетик қурилмаларда, ишлаб чиқариш технологиясида ҳар хил вазифаларни бажарувчи электрон асбоб ва қурилмалар яратишдан иборат.

Э. ютукдари радиотехника тараққиёти, транзисторлар, узатувчи телевизион трубкалар яратилиши билан узвий боғлиқ.

Олимлар Ж.К.Максвем, О.У.Ричардсон, Т.А.Эдисон, Т.Герц, Ғ.В.Рентген, Ж.Томсон, Х.К.Лорентцятлш ишлари 20-аср бошида Э.нинг фан сифатида шаклланишига асос бўлди. Рус олимлари А.Г.Столетов, А.БончБруевич, Н.Г.Басов, А.М.Прохоров, С.В.Вавилов, А.А.Чернишев ва бошқалар, америка олимлари Ч.Таунс, Л.Де Форест,

З.Варван, Р.Варман, Р.Компфнер ва бошқалар бу фан тараққиётига муҳим ҳисса қўшишди.

Э. 3 бўлим: физик Э., техник Э. ва Э. технологияси бўлимларидан иборат. Физик Э. вакуумда, электромагнит майдонлар ва бошқалар ҳар хил муҳитларда атом зарралари, ионлар ва нейтрал атомларнинг ҳаракати ва улар билан боғлиқ бўлган физик қонуниятларни, электрон ва ион асбоблар, қурилмаларни ясаш, электрон асбоб ва қурилмалар ёрдамида электромагнит энергиясини олиш, узатиш ва қўлланиш принципларини, атом зарралари оқимларини, ионлар, квантлар, электромагнит майдоннинг моддаларга таъсирини назарий ва амалий ўрганиш билан шуғулланади; электрон эмиссия, ионлашиш, энергетик сатҳлар, яримўтказгичларда туннель эффекти, электрон оқимларни фокуслаш каби ҳодисаларни ўрганади.

Техник Э.да электрон ва ион асбоблар, қурилмалар ва тизимларни фан, саноат, алоқа, халқ хўжалиги, транспорт ва бошқалар соҳаларда қўллаш назарияси ва амалий ҳал қилиш масалалари кўрилади. Техник Э.га электроннурли трубка, осциллограф, рентген қурилмалари, ЭҲМ, симобли ток ўзгартиргичлар, радиолокаторлар, интеграл схемалар ва бошқалар киради. Электрон аппаратларнинг қўлланишига қараб, техник Э. мустақил радиоэлектроника, саноат, ядро Э.си каби йўналишларга бўлинади.

Электрон асбоблар ишлаб чиқариш технологияси ушбу босқичлар ишчи элементи материалларини олиш, уларнинг электрофизик, оптик, эмиссион параметрларини ўрганиш, уларга керакли шакл, ўлчам ва сирт хоссалари бериш учун механик, кимёвий ва электрокимёвий қайта ишлаш, яримўтказгич материаллардан рп ўтиш қисмларини олишда пластик ва кристалларни қайта ишлаш, асбобларни йиғиш ва бошқалар ўта нозик ва мураккаб босқичлардан ташкил топади.

Э. электрон ва ионли ҳодисаларнинг табиати ва қандай муҳит ҳамда моддада бораётганлигига қараб, вакуум Э.си, қаттиқ жисм Э.си ва квант Э. соҳаларига бўлинади. Ҳар бир соҳа бир неча йўналишларни ўз ичига олади.

Вакуум Э.си қуйидаги қисмлардан иборат: 1) эмиссион Э., 2) электронлар ва ионлар оқимини ҳосил қилиш ва уларни бошқариш; 3) электрон люминесценция; 4) юқори вакуум физикаси ва техникаси; сирт ҳодисалари; 6) газ разрядли асбоблар физикаси ва бошқалар Вакуум Э.нинг асосий йўналишлари: электрон лампалар, юқори частотали электронвакуум асбоблар (магнетронлар, клистронлар, югурувчи тўлқин лампалари ва бошқалар), электрон нурли асбоблар (кинескоплар, осциллограф трубкалари ва бошқалар); фотоэлектрон асбоблар (фотоэлектрон кўпайтиргичлар ва бошқалар); рентген трубкалари, газ разрядли асбоблар (кучли ток ўзгартиргичлари, ёруғлик манбалари, индикаторлар).

Қаттиқ жисм Э.сининг асосий қисмлари: 1) яримўтказгич материаллар хоссаларини ва уларга аралашмаларнинг таъсирини ўрганиш; 2) кристаллда ҳар хил ўтказувчанлик хоссаларига эга бўлган соҳаларни ҳосил қилиш; 3) зарур хосса ва шаклга эга бўлган металляримўтказгич, д и э л е к т р и к я р и м ў т к а з г и ч , яримўтказгичконтактли материалларни олиш ва уларнинг технологиясини ишлаб чиқиш; 4) металл, диэлектрик, яримўтказгич ва қотишмалар сиртидаги физиккимёвий ҳодисаларни ўрганиш ва уларни бошқариш усулларини топиш; 5) ўта кичик ўлчамдаги асбоб элементларини олиш ва фундаментал масалаларни ўрганиш. Қаттиқ жисм Э.си, асосан, яримўтказгичлар Э.си билан боғлиқ. Қаттиқ жисм Э.си яримўтказгичли асбоблар (диодлар, транзисторлар) яратиш ва диэлектрик электроника, магнетоэлектроника, акустоэлектроника, пьезоэлектроника, криоэлектроника каби йўналишларга эга.

Квант Э.нинг асосий йўналишлари лазер ва мазерлар яратиш, бу асбобларни турли амалий масалаларни ҳал қилишга (масофани аниқ ўлчаш, вақт ва частота эталонларини яратиш, энергияни узатиш, узоқ космик алоқа, тиббиёт ва ишлаб чиқаришнинг баъзи соҳаларида маълум вазифаларни бажаришга) жорий этишдан иборат.

Э. асбоблари материалларини олиш ва тайёрлаш масалаларини материалшунослик фани ҳал қилади. Электрон асбоблар технологияси мураккаб бўлганлиги учун барча технологик жараёнларни автоматлаштириш талаб қилинади. Электрон асбоблар технологияси билан боғлиқ бўлган масалалар машинасозлик саноатида электрон машинасозлиги тармоғининг пайдо бўлишига олиб келди. Э. олдида бошқарув, ҳисоблаш, алоқа ва ўлчаш электрон тизимларида қайта ишланувчи маълумотлар миқдорини, интеграл схемалар самарадорлигини ошириш, стереотелевидение принциплари ва воситаларини ишлаб чиқиш, амалга ошириш, миллиметрли ва сантиметрли диапазонда ишловчи ўта юқори частотали Э. асбобларини яратиш, мукаммаллаштириш, кристалл панжара бўшлиқлари — каналларида ҳаракатланувчи зарралар хоссаларидан фойдаланиб генераторлар, кучайтиргичлар каби турли Э. асбоблари яратиш, электрон асбоблар технологиясини мукаммаллаштириш масалалари турибди. Э. меҳнат унумдорлигини оширишда жуда қўл келади. Э. асбоблари фан, техника ва ишлаб чиқаришда кенг қўлланилади.

Э. фани ва техникасининг ютуқлари инсон фаолиятининг деярли ҳамма соҳаларида қўлланилмоқда. Электрон техника воситалари кенг кўламли асбоб ва қурилмаларнинг ажралмас қисмига айланди. Улар орасида катта интеграл схемалар (КИС) асосида яратилган микропроцессорлар алоҳида ўринни эгаллайди. Сўнгги вақтларда ўта катта интеграл схемалар (ЎКИС) ишлаб чиқилди; улар асосида микро ЭҲМ лар яратидди. Улар халқ хўжалигини бошқаришда, саноатнинг турли соҳаларида, тиббиётда, инсон ҳаёти ва фаолиятининг кўпгина соҳаларида кенг қўлланилади. Э. фани ва техникаси асосан икки йўналиш: информацияҳисоблаш таъминоти муаммолари ҳамда энергия олиш ва ундан фойдаланиш йўналишлари бўйича ривожланмоқда.

Ўзбекистонда Э.нинг ривожланиши Г.Н. Шуппе, С.В. Стародубцев ва У.О. Орифовлэфнинг физик Э. соҳасидаги и.т.лари билан бошланган. Узбекистонда Э. бўйича илмий текшириш ишлари Ўзбекистон ФА Электроника институти, Физикатехника институти, Тошкент техника университети, Ўзбекистон миллий университети ва бошқа илмий текшириш муассасаларида М.С. Саидов, Ў.Х.Расулов, Н.Й. Тўраев, Т.Д. Ражабов, Р. А. Мўминов, А. Т. Мамадалимов ва бошқалар олимлар раҳбарлигида олиб борилмоқда.

Абдурауф Жўрахолов, Суннат Ғоипов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.