Elektronika instituti
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–94-b. — ziyouz.com
Elektronika instituti ELEKTRONIKA INSTITUTI, Özbekiston FA U. Orifov nomidagi elektronika instituti — ilmiy muassasa. Asosiy yönalişlari emission elektronika va sirt fizikasi; ular elektron texnika, materialşunoslik (şu jumladan termoyadro va kosmik materialşunoslik), ilmiy asbobsozlik, mikrova nanoelektronika tadqiqotlariga qaratilgan. in-t Özbekiston FA Fizikatexnika institutining elektronika bölimi asosida taşkil etilgan (1967). Intga 1977 yildauningasosçisi U. Orifov nomi berilgan. In-tda adsorbsiya va emissiya hodisalari, zarralarning özaro ta'siri nazariyasi, sirtda elektron va ion jarayonlari, oriyentatsiya hodisalari fizikasi, klasterlar fizikasi, yuqori kuçlanişli elektronika, elektroeroziya texnologiyalari, paxta fizikasi lab. lari mavjud. In-tda 1988 yildan fizika va fizikatexnika sohasida yoş mutaxassislarni tayyorlaşga möljallangan «Elektronika» ilmiyöquv markazi faoliyat körsatadi.
In-tda atom va molekulyar zarralar va plazmaning qattiq jism sirti bilan özaro ta'siri natijasida sodir böladigan jarayonlar va hodisalar haqida yangi ma'lumotlar oliş, şular qatorida kosmik fazoda qattiq jism sirti va hajmida, termoyadro reaktorining birinçi devori materiallarida yuz beradigan jarayonlarni modellaştiriş, bu jarayonlarning qonuniyatlari va mexanizmlarini aniqlaş, fundamental tadqiqotlar asosida yarimötkazgiç va konstruksion materiallar oliş va ularga işlov berişning ekologik toza ionnur va plazma texnologiyalarini işlab çiqiş, sanoatning turli sohalarida foydalaniladigan yangi turdagi asboblar va boşqalar muammolar ustida ilmiy tekşiriş işlari olib borildi. Xususan, qattiq jism sirtning ionsoçiliş spektroskopiyasiga asos bölgan tez ionlarning sirt bilan juft töqnaşuvlari modeli (U.O. Orifov, A.X. Ayuxanov); kinetik ionelektron emissiyasi nazariyasi (E.S. Parilis, X. Kişenevskiy); potensial elektron emissiyasining çiqiş işiga boğliqligi va rağbatlantirilgan potensial ionelektron emissiyasi (U.O.Orifov, R. R. Rahimov, S. Ğoipov, A. S. Baltenkov); köp razryadli ionlar bilan bombardion qilinayotgan dielektriklar va yarim ötkazgiçlarning anomal tözğişida «kulon portlaşi» hodisasining oldindan aytib berilişi va tajribada tasdiqlanişi (E. S. Parilis, D. D. Gruiç, R. R. Rahimov, S. N. Morozov); qattiqjism sirti bilan köp atomli zarralar özaro ta'sirining dastlabki tadqiqotlari natijasida organik va bioorganik birikmalar sirtiy ionlanişi asosiy qonuniyatlarining aniqlanişi hamda sirtionizatsion massspektrometrlarining va gaz analitik asbobsozlikda yangi yönalişning fizikkimyoviy asoslari yaratilişi (Ö.X. Rasulov, E. G. Nazarov); ikkilamçi klaster ionlarning monomolekulyar böliniş qonuniyatlarini va bu tözğigan klasterlarning energetik holatlari birinçi bor aniqlanişi (N X. Djemilev, Ö. X. Rasulov); metallarni molekulyar ionlar bilan bombardimon qilganda ularni köp atomli klaster ionlar körinişida tözğişining anomal yuqori noadditivlik effekti (Ö.X. Rasulov, S. F. Belix); örtaça va past energiyali atomlarning qattiq jism sirtidan soçiliş nazariyasi (E. S.Parilis, N.Y.Törayev, F.F.Umarov,
V.X. Ferleger, A.A. Jöraxolov); Oje effektining nazariy (E. S. Parilis) va eksperimental tadqiqotlari (A. A. Aliyev); lazer nurlanişi energiyasi uning 2, 3, 4, 5 garmoniklariga, şuningdek, parametrik tölqinlarga özgartirişning çegaraviy samaradorligi nazariy asoslanişi va jahonda birinçi bor tajribada amalga oşirilişi (T.B. Usmonov, hamkorlikda) kabi muhim ilmiy tekşiriş işlari bajarildi.
In-tda sanoat, xalq xöjaligi va q.x.ning turli tarmoqlari uçun yangi texnologiyalar va asbobuskunalar yaratiş borasida tadqiqot işlari olib boriladi. Intning muhim yönalişlaridan biri paxta fizikasi, ekiladigan çigit oliş texnologiyasi va maşinalarini yaratiş bilan boğliq. Özbekistonda tuksizlantirilgan uruğlik çigitning deyarli hammasi In-tda işlab çiqilgan texnologiya böyiça olinadi. In-tda 2 akad., 6 fan dri, 29 fan nomzodi bor. in-t faoliyati akad. U. Orifov, S. V. Starodubsev, M. S. Saidov, T. D. Rajabov, Ö. X. Rasulov, N. yil Törayev va boşqalar olimlar nomi bilan boğliq.
In-t Germaniya, Fransiya, Avstriya, Italiya, Buyuk Britaniya, AQŞ, Yaponiya, Rossiya, Ukraina va boşqalar mamlakatlarning ilmiy tekşiriş markazlari bilan yaqin ilmiy aloqa örnatgan. In-tda turli xalqaro dasturlar doirasida 11ÇTA5, IATO, MAGATE, ŞAYU, SBŞĞ, 8TC11 grantlari böyiça xorijiy ilmiy markazlar bilan, şuningdek, Özbekiston va Germaniya örtasidagi ilmiytexnik kooperatsiya böyiça hukumatlararo kelişuv doirasida Germaniya imliy markazlari bilan hamkorlikda ilmiy tekşiriş işlari olib boriladi. in-t bazasida emission elektronika, fizik elektronika va boşqalar böyiça xalqaro hamda respublika miqyosida ilmiy anjumanlar ötkazib turiladi. in-t olimlarining ba'zi muhim ilmiy tekşiriş işlari Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofotiga sazovor bölgan (1967, 1996).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТРОНИКА ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон ФА У. Орифов номидаги электроника институти — илмий муассаса. Асосий йўналишлари эмиссион электроника ва сирт физикаси; улар электрон техника, материалшунослик (шу жумладан термоядро ва космик материалшунослик), илмий асбобсозлик, микрова наноэлектроника тадқиқотларига қаратилган. ин-т Ўзбекистон ФА Физикатехника институтининг электроника бўлими асосида ташкил этилган (1967). Интга 1977 йилдаунингасосчиси У. Орифов номи берилган. Ин-тда адсорбция ва эмиссия ҳодисалари, зарраларнинг ўзаро таъсири назарияси, сиртда электрон ва ион жараёнлари, ориентация ҳодисалари физикаси, кластерлар физикаси, юқори кучланишли электроника, электроэрозия технологиялари, пахта физикаси лаб. лари мавжуд. Ин-тда 1988 йилдан физика ва физикатехника соҳасида ёш мутахассисларни тайёрлашга мўлжалланган «Электроника» илмийўқув маркази фаолият кўрсатади.
Ин-тда атом ва молекуляр зарралар ва плазманинг қаттиқ жисм сирти билан ўзаро таъсири натижасида содир бўладиган жараёнлар ва ҳодисалар ҳақида янги маълумотлар олиш, шулар қаторида космик фазода қаттиқ жисм сирти ва ҳажмида, термоядро реакторининг биринчи девори материалларида юз берадиган жараёнларни моделлаштириш, бу жараёнларнинг қонуниятлари ва механизмларини аниқлаш, фундаментал тадқиқотлар асосида яримўтказгич ва конструкцион материаллар олиш ва уларга ишлов беришнинг экологик тоза ионнур ва плазма технологияларини ишлаб чиқиш, саноатнинг турли соҳаларида фойдаланиладиган янги турдаги асбоблар ва бошқалар муаммолар устида илмий текшириш ишлари олиб борилди. Хусусан, қаттиқ жисм сиртнинг ионсочилиш спектроскопиясига асос бўлган тез ионларнинг сирт билан жуфт тўқнашувлари модели (У.О. Орифов, А.Х. Аюханов); кинетик ионэлектрон эмиссияси назарияси (Э.С. Парилис, X. Кишеневский); потенциал электрон эмиссиясининг чиқиш ишига боғлиқлиги ва рағбатлантирилган потенциал ионэлектрон эмиссияси (У.О.Орифов, Р. Р. Раҳимов, С. Ғоипов, А. С. Балтенков); кўп разрядли ионлар билан бомбардион қилинаётган диэлектриклар ва ярим ўтказгичларнинг аномал тўзғишида «кулон портлаши» ҳодисасининг олдиндан айтиб берилиши ва тажрибада тасдиқланиши (Э. С. Парилис, Д. Д. Груич, Р. Р. Раҳимов, С. Н. Морозов); қаттиқжисм сирти билан кўп атомли зарралар ўзаро таъсирининг дастлабки тадқиқотлари натижасида органик ва биоорганик бирикмалар сиртий ионланиши асосий қонуниятларининг аниқланиши ҳамда сиртионизацион массспектрометрларининг ва газ аналитик асбобсозликда янги йўналишнинг физиккимёвий асослари яратилиши (Ў.Х. Расулов, Э. Г. Назаров); иккиламчи кластер ионларнинг мономолекуляр бўлиниш қонуниятларини ва бу тўзғиган кластерларнинг энергетик ҳолатлари биринчи бор аниқланиши (Н X. Джемилев, Ў. X. Расулов); металларни молекуляр ионлар билан бомбардимон қилганда уларни кўп атомли кластер ионлар кўринишида тўзғишининг аномал юқори ноаддитивлик эффекти (Ў.Х. Расулов, С. Ф. Белих); ўртача ва паст энергияли атомларнинг қаттиқ жисм сиртидан сочилиш назарияси (Э. С.Парилис, Н.Й.Тўраев, Ф.Ф.Умаров,
В.Х. Ферлегер, А.А. Жўрахолов); Оже эффектининг назарий (Э. С. Парилис) ва экспериментал тадқиқотлари (А. А. Алиев); лазер нурланиши энергияси унинг 2, 3, 4, 5 гармоникларига, шунингдек, параметрик тўлқинларга ўзгартиришнинг чегаравий самарадорлиги назарий асосланиши ва жаҳонда биринчи бор тажрибада амалга оширилиши (Т.Б. Усмонов, ҳамкорликда) каби муҳим илмий текшириш ишлари бажарилди.
Ин-тда саноат, халқ хўжалиги ва қ.х.нинг турли тармоқлари учун янги технологиялар ва асбобускуналар яратиш борасида тадқиқот ишлари олиб борилади. Интнинг муҳим йўналишларидан бири пахта физикаси, экиладиган чигит олиш технологияси ва машиналарини яратиш билан боғлиқ. Ўзбекистонда туксизлантирилган уруғлик чигитнинг деярли ҳаммаси Ин-тда ишлаб чиқилган технология бўйича олинади. Ин-тда 2 акад., 6 фан дри, 29 фан номзоди бор. ин-т фаолияти акад. У. Орифов, С. В. Стародубцев, М. С. Саидов, Т. Д. Ражабов, Ў. X. Расулов, Н. йил Тўраев ва бошқалар олимлар номи билан боғлиқ.
Ин-т Германия, Франция, Австрия, Италия, Буюк Британия, АҚШ, Япония, Россия, Украина ва бошқалар мамлакатларнинг илмий текшириш марказлари билан яқин илмий алоқа ўрнатган. Ин-тда турли халқаро дастурлар доирасида 11ЧТА5, ИАТО, МАГАТЭ, ШАЮ, СБШҒ, 8ТС11 грантлари бўйича хорижий илмий марказлар билан, шунингдек, Ўзбекистон ва Германия ўртасидаги илмийтехник кооперация бўйича ҳукуматлараро келишув доирасида Германия имлий марказлари билан ҳамкорликда илмий текшириш ишлари олиб борилади. ин-т базасида эмиссион электроника, физик электроника ва бошқалар бўйича халқаро ҳамда республика миқёсида илмий анжуманлар ўтказиб турилади. ин-т олимларининг баъзи муҳим илмий текшириш ишлари Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофотига сазовор бўлган (1967, 1996).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.