Elektronoptik aberratsiyalar

Elektronoptik aberratsiyalar E L Ye K T R O N O P T I K ABERRATSIYALAR — elektronoptik tizim (mas, elektron linzalar)ning risoladagidek (ideal) emasligi va boşqalar omillar tufayli tasvirning buzilişi (aniq çiqmasligi, asliga töliq mos kelmasligi yoki çaplaşib körinişi) (q. Aberratsiya). Elektronoptik qurilmalarda tizimning optik öqiga nisbatan simmetrik tarzda aylanadigan elektr va magnit maydonlar keng qöllanadi. Şunday maydonlarga ega bölgan elektron linzalar (EL) va elektron közgular (EK) simmetrik öqli sistemalar deb ataladi. Agar zaryadlangan zarralar maydonning simmetriya öqiga ança yaqin harakatlansa va ularning boşlanğiç tezliklari bir-biridan unça farq qilmasa, bunday linza va közgular töğri elektronoptik tasvirlarni hosil qiladi. Agar bu şartlar bajarilmasa, tasvir ança buzilib çiqadi. Tasvirning buzilib çiqişiga boşqa sabablar ham bor. EL va EK sifat jihatidan yoruğlik optik tizimlardan ança past hisoblanadi. EL va EK larda elektron zarralar dastalari va ularning özaro joylaşuv tartibi buzilişi mumkin, bunday buzilişlar geometrik aberratsiyalar (sferik aberratsiya, koma, astigmatizm, tasvir maydonining egriligi, distorsiya) deb ataladi. EL va EK larni energiya bilan ta'minlaş manbalari va yuqori kuçlanişli manbalarning nobarqarorligi dam E.yu.a.ga sabab böladi, çunki fokuslovçi tok yoki kuçlaniş özgarişi mumkin. Bular xromatik aberratsiyani keltirib çiqaradi. Xromatik aberratsiyaningkattalaştiriş va buriş (faqat magnit linzalarda) xillari böladi. Bundan taşqari, difraksion aberratsiya (elektronlar, neytronlar, atomlar, molekulalar va boşqalar soçilişi) ham mavjud. Murakkab elektronoptik tizimlardagi aberratsiyani bartaraf qiliş ança qiyin masala bölib, buning uçun linzalarni muayyan tarzda uyğunlaştirib tanlaşga töğri keladi.