Elektrostatika
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–97-b. — ziyouz.com
Elektrostatika — fizikaning harakatsiz elektr zaryadlar maydoni va ularning özaro ta'sirini örganadigan bölimi. Harakatsiz elektr zaryadlar hosil qilgan elektr maydon elektrostatik maydon deyiladi.
E.ning asosiy tenglamalari Maksvell tenglamalarining xususiy holidir. Elektr zaryadlar harakatsiz bölsa, ya'ni elektr toki bölmasa, magnit maydon bölmaydi, elektr maydon esa özgarmasdan saqlanadi.
Taşqi elektrostatik maydon ta'sirida elektrlanmagan jismlarning sirtida elektr zaryadlar paydo böliş hodisasi elektr induksiya yoki elektrostatik induksiya deyiladi.
Elektr induksiya natijasida paydo bölgan zaryadlar induksion zaryadlar deyiladi. Induksion zaryadlar erkin zaryadlar yoki boğlangan zaryadlar bölişi mumkin. Ötkazgiçlarda erkin zaryadlar mavjud bölganligi uçun taşqi elektrostatik maydon ta'sirida ötkazgaç sirtining bir qismida musbat işorali erkin zaryad, boşqa ikkinçi qismida esa manfiy işorali erkin zaryad paydo böladi. Ötkazgiç içida heç qanday erkin zaryad bölmagani uçun elektrostatik maydon ham bölmaydi. Tegaşli ölçov asboblarini taşqi elektr maydon ta'siridan saklaşda şu xususiyatdan foydalaniladi. Dielektrik zaryadlari boğlangan zaryadlardan iborat. Taşqi elektr maydon ta'sirida musbat va manfiy işorali boğlangan zaryadlar qarama-qarşi yönalişlarda siljiş natijasida dielektrik qutblanadi, uning sirtidagi bir tomonda musbat işorali boğlangan zaryadlar, ikkinçi tomonda esa manfiy işorali boğlangan zaryadlar paydo böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТРОСТАТИКА — физиканинг ҳаракатсиз электр зарядлар майдони ва уларнинг ўзаро таъсирини ўрганадиган бўлими. Ҳаракатсиз электр зарядлар ҳосил қилган электр майдон электростатик майдон дейилади.
Э.нинг асосий тенгламалари Максвелл тенгламаларининг хусусий ҳолидир. Электр зарядлар ҳаракатсиз бўлса, яъни электр токи бўлмаса, магнит майдон бўлмайди, электр майдон эса ўзгармасдан сақланади.
Ташқи электростатик майдон таъсирида электрланмаган жисмларнинг сиртида электр зарядлар пайдо бўлиш ҳодисаси электр индукция ёки электростатик индукция дейилади.
Электр индукция натижасида пайдо бўлган зарядлар индукцион зарядлар дейилади. Индукцион зарядлар эркин зарядлар ёки боғланган зарядлар бўлиши мумкин. Ўтказгичларда эркин зарядлар мавжуд бўлганлиги учун ташқи электростатик майдон таъсирида ўтказгач сиртининг бир қисмида мусбат ишорали эркин заряд, бошқа иккинчи қисмида эса манфий ишорали эркин заряд пайдо бўлади. Ўтказгич ичида ҳеч қандай эркин заряд бўлмагани учун электростатик майдон ҳам бўлмайди. Тегашли ўлчов асбобларини ташқи электр майдон таъсиридан саклашда шу хусусиятдан фойдаланилади. Диэлектрик зарядлари боғланган зарядлардан иборат. Ташқи электр майдон таъсирида мусбат ва манфий ишорали боғланган зарядлар қарама-қарши йўналишларда силжиш натижасида диэлектрик қутбланади, унинг сиртидаги бир томонда мусбат ишорали боғланган зарядлар, иккинчи томонда эса манфий ишорали боғланган зарядлар пайдо бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.