Elementar zarralar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102–103-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Elementar zarralar — materiyaning eng kiçik zarralari. Dastlabki ma'nosiga köra, E.z. materiya tuzilişining boşlanğiç bölinmas elementlaridir. E.z.dan birinçi bölib manfiy elementar elektr zaryadli elektron (ye~) kaşf qilingan (J. Tomson, 1897). 1919 yilda E. Rezerford (atom yadrosidan urib çiqarilayotgan zarralarni örganişda) musbat zaryadli va elektron massasiga qaraganda 1840 marta katta massali proton 0)ni kaşf qildi. Ingliz fizigi J. Çedvik zarralarning berilliy bilan özaro ta'sirini örganişda neytral zarra — neytron (p) ni kaşf qidsi (1932). Neytronning massasi protonning massasiga juda yaqin. Bu uçta zarra (elektron, proton va neytron) atom tuzilişida qatnaşadi. Hoz. paytda ma'lumki, bölinmas E. z. hisoblangan proton va neytron murakkab tarkibiy tuzilişga ega.
1900 yilda M. Plank mutlaq qora jism nurlanişi energiyasidan kvantlangan deb foton tuşunçasiga asos soldi. Keyinçalik A. Eynşteyn elektromagnit nurlaniş fotonlar tarzida yuz berib, muhitda tarqaladi va yutiladi deb fotonning hozirgi zamon tuşunçasini yaratdi. Fotonlarning mavjudligi R.Milliken (1912—15) va R.R. Kompton (1922) ötkazgan tajribalarda tasdiqlandi.
P. Dirak özi yaratgan elektronning relyativistik nazariyasidagi (1928—31) harakat tenglamasining simmetriyasiga asoslanib, massasi elektron massasiga teng, lekin musbat zaryadli zarra — pozitron (ye+) ning tabiatda mavjudligini nazariy oçgan bölsa, amerikalik fizik K.D. Anderson uni kosmik nurlar tarkibida qayd qildi (1932). Mavjudligi yapon fizigi X. Yukava tomonidan yadro kuçlar tabiatini tuşuntirişda taxmin qilingan (1935) va massasi 274 elektron massasiga teng bölgan neytral musbat va manfiy zaryadli pimezonlarnn ingliz fizigi S.Pauell kosmik nurlar tarkibida aniqladi (1947). K.D. Anderson va amerikalik fizik S. Nedermeyer kosmik nurlar ustidagi tadqiqotlari jarayonida massasi taxm. 207 elektron massasiga teng, boşqa xossalari bilan elektronga öxşaş musbat va manfiy zaryadli myuonlarni kaşf qildilar (1936).
E.z.ga oid kosmik nurlarni örganiş bilan boğliq kaşfiyotlar 50-y.larning boşida qayd qilingan ğalati xususiyatli bir guruh zarralar — Kmezonlar va giperonlar kaşf qilinişi bilan yakunlandi. Keyingi tadqiqotlar E.z. tezlatkiçlarida ötkazilib, yuzdan ortiq yangi E.z. va ularning antizarralari kaşf qilindi. Jumladan, P. Pauli nazariy (1930), F.Raynes va K. Kouen tajribada qayd qilgan (1953) neytrino (neytral zarra)ning ikki xili — elektron neytrinosi va myuon neytrinosi V mav-
U
S judligi aniqlandi.
Juda qisqa vaqt yaşovçi rezonans E.z. qayd qilindi. E.z.ning xilmaxil xususiyatlarini ifodalaş uçun qator yangi kvant sonlari (mas, lepton zaryadi, barion zaryadi, giperzaryad, ajiblik, maftunlik va h.k.) kiritildi.
E.z. nazariyasining yaratilişi maydonning kvant nazariyasinn rivojlantiriş yöli bilan bordi. E.z.ning massasi t, elektr zaryadi £>, yaşaş vaqti t va spini 1 ularning umumiy xarakteristikalaridir. E.z. yaşaş vaqtiga qarab barqaror («>), kvazibarqaror (yoki metabarqaror, ya'ni barqarordan keyingi; >>10~22 — 10~24 sek) guruhiga ajraladi. E.z. spini Plank doimiysi N ning butun yoki yarim butun soniga teng. Bir xil zarralardan taşkil topgan ansamblda spin qiymati E.z. statistikasini ifodalaydi (V. Pauli, 1940). Yarim butun spinli E.z. — fermionlar Fermi — Dirak statistikasiga, butun spinli E.z. — bozonlar esa Boze — Eynşteyn statistikasiga böysunadi. Jumladan, eng yengil zarralar ikki tipdagi lepton zaryadi ga; elektron va elektron neytrinosi — elektron lepton zaryadiga, manfiy zaryadli myuon va myuon neytrinosi — myuon lepton zaryadiga ega. Leptonlardan oğir zarralar — adronlar uçun lepton zaryadlari nolga teng. Adronlar maxsus barion zaryadi (V) bilan ifodalanadi. V=+1 bölgan adronlar barionlar, V=0 bölgan adronlar mezonlar deb yuritiladi (barionlarga proton, neytron, giperonlar, barion rezonanslari; mezonlarga k va L^mezonlar, bozon rezonanslari kiradi).
E.z.ning özaro ta'sirlaşuv jarayonlarida tuğiliş va yöqoliş (yutiliş) xususiyati ularning eng muhim xossasidir. E.z.da ötadigan hamma fizik jarayonlar ularning tuğiliş va yöqoliş aktlari orqali ötadi. E.z.da tuğiliş va yöqolişning mavjudligi E.z. elementar emasligini, ularning tarkibiy tuziliş xarakteri özaro ta'sirlaşuv jarayonlaridagina namoyon bölişini körsatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕМЕНТАР ЗАРРАЛАР — материянинг энг кичик зарралари. Дастлабки маъносига кўра, Э.з. материя тузилишининг бошланғич бўлинмас элементларидир. Э.з.дан биринчи бўлиб манфий элементар электр зарядли электрон (е~) кашф қилинган (Ж. Томсон, 1897). 1919 йилда Э. Резерфорд (атом ядросидан уриб чиқарилаётган зарраларни ўрганишда) мусбат зарядли ва электрон массасига қараганда 1840 марта катта массали протон 0)ни кашф қилди. Инглиз физиги Ж. Чедвик зарраларнинг бериллий билан ўзаро таъсирини ўрганишда нейтрал зарра — нейтрон (п) ни кашф қидци (1932). Нейтроннинг массаси протоннинг массасига жуда яқин. Бу учта зарра (электрон, протон ва нейтрон) атом тузилишида қатнашади. Ҳоз. пайтда маълумки, бўлинмас Э. з. ҳисобланган протон ва нейтрон мураккаб таркибий тузилишга эга.
1900 йилда М. Планк мутлақ қора жисм нурланиши энергиясидан квантланган деб фотон тушунчасига асос солди. Кейинчалик А. Эйнштейн электромагнит нурланиш фотонлар тарзида юз бериб, муҳитда тарқалади ва ютилади деб фотоннинг ҳозирги замон тушунчасини яратди. Фотонларнинг мавжудлиги Р.Милликен (1912—15) ва Р.Р. Комптон (1922) ўтказган тажрибаларда тасдиқланди.
П. Дирак ўзи яратган электроннинг релятивистик назариясидаги (1928—31) ҳаракат тенгламасининг симметриясига асосланиб, массаси электрон массасига тенг, лекин мусбат зарядли зарра — позитрон (е+) нинг табиатда мавжудлигини назарий очган бўлса, америкалик физик К.Д. Андерсон уни космик нурлар таркибида қайд қилди (1932). Мавжудлиги япон физиги X. Юкава томонидан ядро кучлар табиатини тушунтиришда тахмин қилинган (1935) ва массаси 274 электрон массасига тенг бўлган нейтрал мусбат ва манфий зарядли пимезонларнн инглиз физиги С.Пауэлл космик нурлар таркибида аниқлади (1947). К.Д. Андерсон ва америкалик физик С. Недермейер космик нурлар устидаги тадқиқотлари жараёнида массаси тахм. 207 электрон массасига тенг, бошқа хоссалари билан электронга ўхшаш мусбат ва манфий зарядли мюонларни кашф қилдилар (1936).
Э.з.га оид космик нурларни ўрганиш билан боғлиқ кашфиётлар 50-й.ларнинг бошида қайд қилинган ғалати хусусиятли бир гуруҳ зарралар — Кмезонлар ва гиперонлар кашф қилиниши билан якунланди. Кейинги тадқиқотлар Э.з. тезлаткичларида ўтказилиб, юздан ортиқ янги Э.з. ва уларнинг антизарралари кашф қилинди. Жумладан, П. Паули назарий (1930), Ф.Райнес ва К. Коуэн тажрибада қайд қилган (1953) нейтрино (нейтрал зарра)нинг икки хили — электрон нейтриноси ва мюон нейтриноси V мав-
У
С жудлиги аниқланди.
Жуда қисқа вақт яшовчи резонанс Э.з. қайд қилинди. Э.з.нинг хилмахил хусусиятларини ифодалаш учун қатор янги квант сонлари (мас, лептон заряди, барион заряди, гиперзаряд, ажиблик, мафтунлик ва ҳ.к.) киритилди.
Э.з. назариясининг яратилиши майдоннинг квант назариясинн ривожлантириш йўли билан борди. Э.з.нинг массаси т, электр заряди £>, яшаш вақти т ва спини 1 уларнинг умумий характеристикаларидир. Э.з. яшаш вақтига қараб барқарор («>), квазибарқарор (ёки метабарқарор, яъни барқарордан кейинги; >>10~22 — 10~24 сек) гуруҳига ажралади. Э.з. спини Планк доимийси Н нинг бутун ёки ярим бутун сонига тенг. Бир хил зарралардан ташкил топган ансамблда спин қиймати Э.з. статистикасини ифодалайди (В. Паули, 1940). Ярим бутун спинли Э.з. — фермионлар Ферми — Дирак статистикасига, бутун спинли Э.з. — бозонлар эса Бозе — Эйнштейн статистикасига бўйсунади. Жумладан, энг енгил зарралар икки типдаги лептон заряди Ь га; электрон ва электрон нейтриноси — электрон лептон зарядига, манфий зарядли мюон ва мюон нейтриноси — мюон лептон зарядига эга. Лептонлардан оғир зарралар — адронлар учун лептон зарядлари нолга тенг. Адронлар махсус барион заряди (В) билан ифодаланади. В=+1 бўлган адронлар барионлар, В=0 бўлган адронлар мезонлар деб юритилади (барионларга протон, нейтрон, гиперонлар, барион резонанслари; мезонларга к ва Л^мезонлар, бозон резонанслари киради).
Э.з.нинг ўзаро таъсирлашув жараёнларида туғилиш ва йўқолиш (ютилиш) хусусияти уларнинг энг муҳим хоссасидир. Э.з.да ўтадиган ҳамма физик жараёнлар уларнинг туғилиш ва йўқолиш актлари орқали ўтади. Э.з.да туғилиш ва йўқолишнинг мавжудлиги Э.з. элементар эмаслигини, уларнинг таркибий тузилиш характери ўзаро таъсирлашув жараёнларидагина намоён бўлишини кўрсатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.