Elementlar migratsiyasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–104-b. — ziyouz.com
Elementlar migratsiyasi — Yer pösti va yuzasida kimyoviy elementlarning öz joyini özgartirişi va qayta taqsimlanişi. Bu terminni fanga A.Ye. Fersman kiritgan (1923). E.m. suyuqfaza (eritmalar, gidrotermal eritmalar, yer osti va yer yuzasidagi suvlar), gazsimon faza (vulkan gazlari va fumarollar, mineral buloqlar va neft konlari gazlari) va qattiq fazada (diffuziya va qayta kristallaniş natijasida) sodir bölişi mumkin. Qattiq holatda kimyoviy elementlar, asosan, mexanik yöl bilan (tökilib tuşişi, suv oqimlari, çangtözon va boşqalar) köçadi. Suvli eritmalarda elementlar ionlar, molekulalar va kolloid zarralar şaklida, gazlarda esa molekulyar va aerozollar tarzida siljiydi. Migratsion xususiyat turli elementlarda turliça bölib, kimyoviy birikmalarning tarkibiga va elementlarning qanday fizik şaroitda köçişiga boğliq. E.m. natijasida kimyoviy elementlarning ayrimlari soçilib, ,tarqalib ketadi, qolganlari esa töplanadi va köpinça sanoat ahamiyatiga ega konlar hosil böladi. Intensiv E.m. metasomatizm, dengiz havzalarida kimyoviy differensiatsiya va boşqalar jarayonlarda kuzatiladi. Taşqi jarayonlar ta'sirida böladigan E.m.da biogeokimyoviy jarayonlar katta rol öynaydi. Foydali qazilmalarni geokimyoviy usullar yordamida qidirişda E.m. qonuniyatlariga asoslaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕМЕНТЛАР МИГРАЦИЯСИ — Ер пўсти ва юзасида кимёвий элементларнинг ўз жойини ўзгартириши ва қайта тақсимланиши. Бу терминни фанга А.Е. Ферсман киритган (1923). Э.м. суюқфаза (эритмалар, гидротермал эритмалар, ер ости ва ер юзасидаги сувлар), газсимон фаза (вулкан газлари ва фумароллар, минерал булоқлар ва нефть конлари газлари) ва қаттиқ фазада (диффузия ва қайта кристалланиш натижасида) содир бўлиши мумкин. Қаттиқ ҳолатда кимёвий элементлар, асосан, механик йўл билан (тўкилиб тушиши, сув оқимлари, чангтўзон ва бошқалар) кўчади. Сувли эритмаларда элементлар ионлар, молекулалар ва коллоид зарралар шаклида, газларда эса молекуляр ва аэрозоллар тарзида силжийди. Миграцион хусусият турли элементларда турлича бўлиб, кимёвий бирикмаларнинг таркибига ва элементларнинг қандай физик шароитда кўчишига боғлиқ. Э.м. натижасида кимёвий элементларнинг айримлари сочилиб, ,тарқалиб кетади, қолганлари эса тўпланади ва кўпинча саноат аҳамиятига эга конлар ҳосил бўлади. Интенсив Э.м. метасоматизм, денгиз ҳавзаларида кимёвий дифференциация ва бошқалар жараёнларда кузатилади. Ташқи жараёнлар таъсирида бўладиган Э.м.да биогеокимёвий жараёнлар катта роль ўйнайди. Фойдали қазилмаларни геокимёвий усуллар ёрдамида қидиришда Э.м. қонуниятларига асосланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.