Eltariş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Eltariş ELTARIŞ, Qutluğ (? 691) Turk xoqonligi hukmdori (680—691). Bumin xoqonning avlodi. Dastlab tudun unvoni bilan Xitoyning şim.dagi turkiy qabilalarga rahbarlik qilgan. Asl ismi Qutluğ bölib, keyinçalik E. — davlatni, xalqni birlaştiruvçi degan nom olgan. U bir muddat Xitoyning Tan sulolasiga (618—907) qaram bölib qolgan Turk xoqonligining 681 yilda qaytadan mustaqil davlat bölişiga asosiy hissa qöşgan. Örxun bitiktoşlari va Xitoy yilnomalarida Tabğaç (Xitoy)ga qarşi E. boşçiligida istiqlol uçun olib borilgan harakatlar batafsil bayon qilingan. Jumladan, bitiktoşlarda E. xoqon ayoli Elbilga xotun bilan birgalikda davlatni qaytadan barpo etgani ta'kidlanadi. Xitoy yilnomalarida Gudulu (Qutluğ) şaklida qayd qilingan E. xoqon Tan imperiyasiga qarşi qözğolon kötargan turkiy qabilalarga boşçilik qiladi va dastlab Xitoyning şim.dagi Çuqayquzi va Qoraqum (Xuanxe daryosining şim.) mavzelarida qarorgoh qurib, faoliyat yurita boşlaydi. U turkiy aşide qabilasining boşliği Tönyuquq (Yuançjen) bilan birlaşib kuçayadi va 682— 687 yillar orasida Şim. Xitoyning Pinçjou (682), Dinçjou (683), Guyçjou (683), Lançjou (683), Finçjou (683), Yuyçjou (683), Şoçjou (684), Şoçjou (686), Dayçjou (686), Çanpxin (687) Şoçjou (687) viloyatlariga jami 11 marta yuriş qiladi va yirik ğalabalarga erişadi. E. 687 yilda yirik turkiy qabilaöğuzlarni yengib, Ötukan (Möğulistonning şim.ğarbiy qismidagi Xangay toğlarida joylaşgan örmonli vodiy)ni xoqonlik markaziga aylantiradi. Uning davrida Turk xoqonligi özining ilgarigi qudratiga erişib, Oltoy, Janubiy Sibir va Möğulistonda istiqomat qiluvçi turkiy qabilalar bitta davlatga birlaştiriladi. Bu davrda Turk xoqonligining hududi şim. da Sayan toğlaridagi vodiylarni, şarqda Kerulen va Önon daryolari havzalarini, jan.da Xitoyning şim. viloyatlarini öz içiga olgan yirik davlatga aylanadi.
Ad.: Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
Ğaybulla Boboyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛТАРИШ, Қутлуғ (? 691) Турк хоқонлиги ҳукмдори (680—691). Бумин хоқоннинг авлоди. Дастлаб тудун унвони билан Хитойнинг шим.даги туркий қабилаларга раҳбарлик қилган. Асл исми Қутлуғ бўлиб, кейинчалик Э. — давлатни, халқни бирлаштирувчи деган ном олган. У бир муддат Хитойнинг Тан сулоласига (618—907) қарам бўлиб қолган Турк хоқонлигининг 681 йилда қайтадан мустақил давлат бўлишига асосий ҳисса қўшган. Ўрхун битиктошлари ва Хитой йилномаларида Табғач (Хитой)га қарши Э. бошчилигида истиқлол учун олиб борилган ҳаракатлар батафсил баён қилинган. Жумладан, битиктошларда Э. хоқон аёли Элбилга хотун билан биргаликда давлатни қайтадан барпо этгани таъкидланади. Хитой йилномаларида Гудулу (Қутлуғ) шаклида қайд қилинган Э. хоқон Тан империясига қарши қўзғолон кўтарган туркий қабилаларга бошчилик қилади ва дастлаб Хитойнинг шим.даги Чуқайқузи ва Қорақум (Хуанхэ дарёсининг шим.) мавзеларида қароргоҳ қуриб, фаолият юрита бошлайди. У туркий ашидэ қабиласининг бошлиғи Тўнюқуқ (Юаньчжен) билан бирлашиб кучаяди ва 682— 687 йиллар орасида Шим. Хитойнинг Пинчжоу (682), Динчжоу (683), Гуйчжоу (683), Ланчжоу (683), Финчжоу (683), Юйчжоу (683), Шочжоу (684), Шочжоу (686), Дайчжоу (686), Чанпхин (687) Шочжоу (687) вилоятларига жами 11 марта юриш қилади ва йирик ғалабаларга эришади. Э. 687 йилда йирик туркий қабилаўғузларни енгиб, Ўтукан (Мўғулистоннинг шим.ғарбий қисмидаги Хангай тоғларида жойлашган ўрмонли водий)ни хоқонлик марказига айлантиради. Унинг даврида Турк хоқонлиги ўзининг илгариги қудратига эришиб, Олтой, Жанубий Сибирь ва Мўғулистонда истиқомат қилувчи туркий қабилалар битта давлатга бирлаштирилади. Бу даврда Турк хоқонлигининг ҳудуди шим. да Саян тоғларидаги водийларни, шарқда Керулен ва Ўнон дарёлари ҳавзаларини, жан.да Хитойнинг шим. вилоятларини ўз ичига олган йирик давлатга айланади.
Ад.: Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967; Насимхон Раҳмон, Турк хоқонлиги, Т., 1993.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.