Elyuviy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119–120-b. — ziyouz.com
Elyuviy (lot. — yuvaman), elyuvial yotqiziqlar — toğ jinslarining joyida qolib töplangan nuraş mahsulotlari. Denudatsiya (suv, şamol va muz ta'sirida yer yuzasining yemirilişi, yuvilişi va tekislanişi) sekin keçadigan gorizontal yuza yoki qiyaliklarda şakllanadi. Strukturasi (palaxsali, sozli) va tarkibi (kaolin, temir, marganets, alyuminiy rudalari va boşqalar) ona jinslar hamda nuraş tipiga, xossalari tub jinsning nuraş şaroiti hamda uning davomiyligiga boğliq. Saralanmaganligi va qatlamga bölinmaganligi bilan farq qiladi.
Elyuvial yotqiziqlar quyidagi turlarga ajratiladi: karbonatli jinslar E.si (ohaktoş, dolomit, mergel, karbonatli soz slanetslari), karbonatsiz jinslar E.. s i (qumtoş va sozli slanetslar, qumtoşlar, konglomeratlar va şahrik.), kristallik E., birlamçi va metamorfik jinslar E.si(granitlar, siyenitlar, diabazalar va şahrik.), jipslaşgan jinslar ustida hosil bölgan hozirgi zamon lateritli E .lar. Köp ming va mln. yillar davomida rivojlanadigan hududlar (asosan, plato va tropiklarning baland tekisliklari)da E.ning qalinligi önlab metrni taşkil etib, yuqori qatlamlari kuçli nuragan mahsulotlar (gilli minerallar va mineral oksidlar), şuningdek, nuraşga juda çidamli minerallar (kvars, rutil va boşqalar) dan taşkil topgan; ularda asoslar va ösimliklar uçun ozuqa elementlari juda kam. Yoşi unça katta bölmagan maydonlar (köpinça törtlamçi muzlik davrining bevosita yoki bilvosita ta'siri ostida bölgan plato va örta hamda yuqori kengliklarning baland tekisliklari)da E. qalinligi bir neça sm yoki metrlarni taşkil etadi, tarkibi esa, asosan, nuraş ta'sirida kam özgargan birlamçi minerallardan iborat; bunday E. asoslarga va ösimlik uçun ozuqa elementlariga boy. Urta Osiyoda E., asosan, çöl zonasida uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЮВИЙ (лот. — юваман), элювиал ётқизиқлар — тоғ жинсларининг жойида қолиб тўпланган нураш маҳсулотлари. Денудация (сув, шамол ва муз таъсирида ер юзасининг емирилиши, ювилиши ва текисланиши) секин кечадиган горизонтал юза ёки қияликларда шаклланади. Структураси (палахсали, созли) ва таркиби (каолин, темир, марганец, алюминий рудалари ва бошқалар) она жинслар ҳамда нураш типига, хоссалари туб жинснинг нураш шароити ҳамда унинг давомийлигига боғлиқ. Сараланмаганлиги ва қатламга бўлинмаганлиги билан фарқ қилади.
Элювиал ётқизиқлар қуйидаги турларга ажратилади: карбонатли жинслар Э.си (оҳактош, доломит, мергель, карбонатли соз сланецлари), карбонатсиз жинслар Э.. с и (қумтош ва созли сланецлар, қумтошлар, конгломератлар ва шаҳрик.), кристаллик Э., бирламчи ва метаморфик жинслар Э.си(гранитлар, сиенитлар, диабазалар ва шаҳрик.), жипслашган жинслар устида ҳосил бўлган ҳозирги замон латеритли Э .лар. Кўп минг ва млн. йиллар давомида ривожланадиган ҳудудлар (асосан, плато ва тропикларнинг баланд текисликлари)да Э.нинг қалинлиги ўнлаб метрни ташкил этиб, юқори қатламлари кучли нураган маҳсулотлар (гилли минераллар ва минерал оксидлар), шунингдек, нурашга жуда чидамли минераллар (кварц, рутил ва бошқалар) дан ташкил топган; уларда асослар ва ўсимликлар учун озуқа элементлари жуда кам. Ёши унча катта бўлмаган майдонлар (кўпинча тўртламчи музлик даврининг бевосита ёки билвосита таъсири остида бўлган плато ва ўрта ҳамда юқори кенгликларнинг баланд текисликлари)да Э. қалинлиги бир неча см ёки метрларни ташкил этади, таркиби эса, асосан, нураш таъсирида кам ўзгарган бирламчи минераллардан иборат; бундай Э. асосларга ва ўсимлик учун озуқа элементларига бой. Урта Осиёда Э., асосан, чўл зонасида учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.