Embriologiya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122–123-b. — ziyouz.com

Embriologiya (embrion va ..logiya) — embrion (murtak, puşt) ning hosil bölişi va rivojlanişi qonuniyatlari töğrisidagi fan. Odam va hayvonlar E.si hamda ösimliklar embriologiyasi farqlanadi.

Odam va hayvonlar E.si old embrional taraqqiyot (oogenez, spermatogenez), uruglaniş, embriogenez, ya'ni tuxum va embrion parda içidagi rivojlaniş, şuningdek, liçinkalik (köpgina umurtqasizlar va amfibiyalarda), postembrional (baliqlar, sudralib yuruvçilar va quşlarda) yoki postnatal (sut emizuvçilarda) davrlarni örganadi.

Odam E.si embrionning erkak jinsiy hujayrasi (spermatozoid) bilan ayol jinsiy hujayrasi (tuxumhujayra) ning qöşilib uruğlanişi (murtak boşlanğiçi) paytidan boşlab to organlarning vujudga kelişi (organogenez)gaça bölgan rivojlaniş davrlarini örganadi. Akuşerlik amaliyotida tuxumhujayra uruğlangaç, 8 haftagaça embrion, 9haftadan keyin rivojlanişi homila deb ataladi, şuning uçun embrionning 9 haftadan keyingi rivojlanişidan to tuğilguniça bölgan davr homiladorlik davri qisoblanadi.

Erkak va ayol jinsiy hujayralari baçadon nayi (tuxum yöli)da bir-biriga qöşiladi; uruglangan tuxumqujayra nay orqali baçadonga qarab intiladi va taxm. bir qaftada baçadonga yetib boradi. Baçadonning şilliq pardasi murtakni qabul qilib olişga tayyor turadi. Murtak baçadon devoriga payvandlanib oladi (implantatsiya) va şundan boşlab ösib, taraqqiy etadi.

E.da murtakning bir neça taraqqiyog bosqiçi farq qilinadi: otalangan tuxumqujayraning bölinişi, murtak varaqlarining paydo bölişi, organlarning şakllanişi va rivojlanişi.

Vazifasi va tadqiqot usullariga köra, umumiy, qiyosiy, eksperimental, populyatsion va ekologik E. ajratiladi. Qiyosiy E. dalillari hayvonlarning tabiiy sistemasini işlao çiqiş uçun asos böladi. Eksperi.msntal E. a'zo va töqimalarni olib taşlaş, köçnrib ötqaziş va sui'iy muhitda östiriş orqali ularning kelib çiqişi mexanizmlari va ontogenezda rivojlanişini örganadi. E. sitologiya, genetika, biokims, molekulyar biologiya va boşqalar fanlar bilan birgalikda rivojlanişi natijasida individual rlvojlaniş qonuniyatlari haqidagi fan — rivojlaniş biologiyasi yoki ontogenetika vujudga keldi.

Hindiston, Xitoy, Misr va Yunonistondagi (mil. av. 5-asr) embriologik tadqiqotlarda diniyfalsafiy ta'limot aks etgan. Bu qaraşlar Gippokrat va Aristotel asarlarida ham öz ifodasini topgan. Gippokrat va uning izdoşlari odam embrioni rivojlanişini örganişga ahamiyat berib, uni tovuq tuxumidan jöjaning şakllanişiga qiyoslaşni tavsiya qilganlar. Aristotelning embriogenezda a'zolarning ketmaket şakllanişi tögrisidagi ta'limoti epigenetik tasavvurlarga asoslangan. Bu qaraşlar 16-asrgaça deyarli özgarişsiz qoldi. U. Garvey asarining naşr qilinişi (1651) E. rivojida muhim buriliş yasadi. Italiyalik olim M.Malpigi mikroskop yordamida jöja rivojlanişining xuddi şu bosqiçida ilgari ma'lum bölmagan qism (a'zo)larini körişga muvaffaq böldi (1672), u E.da 18-asr oxirigaça saqlanib kelgan preformistik tasavvurlar (embrion rivojlanişi unda oldindan mavjud bölgan xilmaxil strukturalarning ösişi)ni yoqlab çiqqan. Bunga K.F.Volf öz asarlaridagi (1759) ma'lumotlar bilan qattiq zarba berdi. Hoz. zamon E.siningasosçisi K.M.Ber sut emizuvçi hayvonlar va odam tuxumdonidagi tuxumni kaşf qildi va tavsiflab berdi (1827). Evolyutsion qiyosiy embriologiya Ç.Darvin nazariyalariga asoslangan. A.O. Kovalevskiy va I.I.Meçnikovning ilmiy izlanişlari turli tiplarga mansub hayvonlarning bir-biriga qarindoşligini isbotlaydi. A.O.Kovalevskiyning embrional varaqlar töğisidagi nazariyasiga (1871) köra, barça köp hujayrali hayvonlarning asosiy a'zolar sistemasi dastlab hujayra qatlamlari körinişida rivojlanadi. Bu köp hujayrali hayvonlar barça tiplarining kelib çiqişi bir ekanini körsatadi. Tavsiflovçi tadqiqotlar bilan bir qatorda eksperimental E. ham rivojlanmoqda. Ilk embrional rivojlaniş, uruğlaniş, böliniş, embrional veraqlarning vujudga kelişi, organogenez, gistogenez va patologik rivojlanişning turli körinişlarini örganiş, ayniqsa, kimyoviy agentlar yordamida rivojlanişni kuçaytiriş, embrional şakllanişning harakatlantiruvçi kuçlarini aniqlaş, hujayra differensiatsiyasining genetik va sitologik asosini oçiş hoz. zamon E.si oldidagi muhim masaladir.

E. ma'lumotlaridan (tibbiyotda turli anomal va tuğma majruhliklarni oldindan bilib oliş), q.x. amaliyo

tida (mas, organizmga embrional rivojlaniş davrida ta'sir etib, çorva mollari zotini yaxşilaş, baliqlarni, foydali haşarotlarni köpaytiriş, zararkunandalarni yöqotiş va boşqalar da) foydalaniladi. Epidemiologik kasalliklar qözğatuvçisi va tarqatuvçilariga qarşi kuraşni töğri taşkil etiş uçun E. ma'lumotlari zarur. Ad.: Ibragimov Ş., Şodiyev N.,Daminov A., Sitologiya, gistologiya va embriologiya. T., 1998; Töyçiye v S Toşmanov N., Fayzullayev S, Sitologiya, embriologiya va gistologiya, T., 2004.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭМБРИОЛОГИЯ (эмбрион ва ..логия) — эмбрион (муртак, пушт) нинг ҳосил бўлиши ва ривожланиши қонуниятлари тўғрисидаги фан. Одам ва ҳайвонлар Э.си ҳамда ўсимликлар эмбриологияси фарқланади.

Одам ва ҳайвонлар Э.си олд эмбрионал тараққиёт (оогенез, сперматогенез), уругланиш, эмбриогенез, яъни тухум ва эмбрион парда ичидаги ривожланиш, шунингдек, личинкалик (кўпгина умуртқасизлар ва амфибияларда), постэмбрионал (балиқлар, судралиб юрувчилар ва қушларда) ёки постнатал (сут эмизувчиларда) даврларни ўрганади.

Одам Э.си эмбрионнинг эркак жинсий ҳужайраси (сперматозоид) билан аёл жинсий ҳужайраси (тухумҳужайра) нинг қўшилиб уруғланиши (муртак бошланғичи) пайтидан бошлаб то органларнинг вужудга келиши (органогенез)гача бўлган ривожланиш даврларини ўрганади. Акушерлик амалиётида тухумҳужайра уруғлангач, 8 ҳафтагача эмбрион, 9ҳафтадан кейин ривожланиши ҳомила деб аталади, шунинг учун эмбрионнинг 9 ҳафтадан кейинги ривожланишидан то туғилгунича бўлган давр ҳомиладорлик даври қисобланади.

Эркак ва аёл жинсий ҳужайралари бачадон найи (тухум йўли)да бир-бирига қўшилади; уругланган тухумқужайра най орқали бачадонга қараб интилади ва тахм. бир қафтада бачадонга етиб боради. Бачадоннинг шиллиқ пардаси муртакни қабул қилиб олишга тайёр туради. Муртак бачадон деворига пайвандланиб олади (имплантация) ва шундан бошлаб ўсиб, тараққий этади.

Э.да муртакнинг бир неча тараққиёг босқичи фарқ қилинади: оталанган тухумқужайранинг бўлиниши, муртак варақларининг пайдо бўлиши, органларнинг шаклланиши ва ривожланиши.

Вазифаси ва тадқиқот усулларига кўра, умумий, қиёсий, экспериментал, популяцион ва экологик Э. ажратилади. Қиёсий Э. далиллари ҳайвонларнинг табиий системасини ишлао чиқиш учун асос бўлади. Экспери.мснтал Э. аъзо ва тўқималарни олиб ташлаш, кўчнриб ўтқазиш ва суиъий муҳитда ўстириш орқали уларнинг келиб чиқиши механизмлари ва онтогенезда ривожланишини ўрганади. Э. цитология, генетика, биокимс, молекуляр биология ва бошқалар фанлар билан биргаликда ривожланиши натижасида индивидуал рлвожланиш қонуниятлари ҳақидаги фан — ривожланиш биологияси ёки онтогенетика вужудга келди.

Ҳиндистон, Хитой, Миср ва Юнонистондаги (мил. ав. 5-аср) эмбриологик тадқиқотларда динийфалсафий таълимот акс этган. Бу қарашлар Гиппократ ва Аристотель асарларида ҳам ўз ифодасини топган. Гиппократ ва унинг издошлари одам эмбриони ривожланишини ўрганишга аҳамият бериб, уни товуқ тухумидан жўжанинг шаклланишига қиёслашни тавсия қилганлар. Аристотелнинг эмбриогенезда аъзоларнинг кетмакет шаклланиши тўгрисидаги таълимоти эпигенетик тасаввурларга асосланган. Бу қарашлар 16-асргача деярли ўзгаришсиз қолди. У. Гарвей асарининг нашр қилиниши (1651) Э. ривожида муҳим бурилиш ясади. Италиялик олим М.Мальпиги микроскоп ёрдамида жўжа ривожланишининг худди шу босқичида илгари маълум бўлмаган қисм (аъзо)ларини кўришга муваффақ бўлди (1672), у Э.да 18-аср охиригача сақланиб келган преформистик тасаввурлар (эмбрион ривожланиши унда олдиндан мавжуд бўлган хилмахил структураларнинг ўсиши)ни ёқлаб чиққан. Бунга К.Ф.Вольф ўз асарларидаги (1759) маълумотлар билан қаттиқ зарба берди. Ҳоз. замон Э.синингасосчиси К.М.Бэр сут эмизувчи ҳайвонлар ва одам тухумдонидаги тухумни кашф қилди ва тавсифлаб берди (1827). Эволюцион қиёсий эмбриология Ч.Дарвин назарияларига асосланган. А.О. Ковалевский ва И.И.Мечниковнинг илмий изланишлари турли типларга мансуб ҳайвонларнинг бир-бирига қариндошлигини исботлайди. А.О.Ковалевскийнинг эмбрионал варақлар тўғисидаги назариясига (1871) кўра, барча кўп ҳужайрали ҳайвонларнинг асосий аъзолар системаси дастлаб ҳужайра қатламлари кўринишида ривожланади. Бу кўп ҳужайрали ҳайвонлар барча типларининг келиб чиқиши бир эканини кўрсатади. Тавсифловчи тадқиқотлар билан бир қаторда экспериментал Э. ҳам ривожланмоқда. Илк эмбрионал ривожланиш, уруғланиш, бўлиниш, эмбрионал вэрақларнинг вужудга келиши, органогенез, гистогенез ва патологик ривожланишнинг турли кўринишларини ўрганиш, айниқса, кимёвий агентлар ёрдамида ривожланишни кучайтириш, эмбрионал шаклланишнинг ҳаракатлантирувчи кучларини аниқлаш, ҳужайра дифференциациясининг генетик ва цитологик асосини очиш ҳоз. замон Э.си олдидаги муҳим масаладир.

Э. маълумотларидан (тиббиётда турли аномал ва туғма мажруҳликларни олдиндан билиб олиш), қ.х. амалиё

тида (мас, организмга эмбрионал ривожланиш даврида таъсир этиб, чорва моллари зотини яхшилаш, балиқларни, фойдали ҳашаротларни кўпайтириш, зараркунандаларни йўқотиш ва бошқалар да) фойдаланилади. Эпидемиологик касалликлар қўзғатувчиси ва тарқатувчиларига қарши курашни тўғри ташкил этиш учун Э. маълумотлари зарур. Ад.: Ибрагимов Ш., Шодиев Н.,Даминов А., Цитология, гистология ва эмбриология. Т., 1998; Тўйчие в С Тошманов Н., Файзуллаев С, Цитология, эмбриология ва гистология, Т., 2004.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.