Emlaş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–126-b. — ziyouz.com
Emlaş EMLAŞ, vaksinatsiya — odam va hayvonlarda infeksion kasalliklar yuqişining oldini oliş usuli, bunda organizmga vaksinalar, immun zardoblar yoki gammaglobulin yuborib, sun'iy faol yoki passiv immunitet hosil qilinadi. Sun'iy faol immunitet hosil qiliş uçun odam vaksinalar bilan emlanadi, bunda organizmda yuborilgan vaksina tarkibidagi antigenlarga qarşi faol immunitet rivojlanadi.
E.da vaksinalarni teri ustiga, teri ostiga, muskul orasiga, burun va oğiz orqali yuboriş mumkin. Vaksinalar bilan E. jadvali har xil: bir marotaba, ikki, uç marotaba va h.k. Sun'iy faol iMmunitet immunizatsiya tugaganidan söng 2—3 hafta ötgaç paydo böladi va oylab, hatto yillab saqlanib qoladi. Takror E. (immunitet darajasi susayganda) revaksjatsiya deb ataladi.
Sun'iy passiv immunitet organizmning himoya faoliyatini oşiriş, közda tutilgan tegişli yuqumli kasallikka qarşi çidamlilik yoki boşlangan kasallikning keçişini yengillaştiriş maqsadida qilinadi. Vir qança yuqumli kasalliklar (odamlarda gepatit V, sil, böğma, qoqşol, kökyötal, qizamiq, tepki, poliomiyelit; hayvonlarda brutsellyoz, quturiş, ölat, oqsim va boşqalar)ga qarşi rejali ravişda; ayrim yuqumli kasalliklar (gripp, iç terlama, kuydirgi, tulyaremiya va boşqalar)ga qarşi esa epidemiologik zaruriyat böyiça emlanadi (q. Immunoprofilaktika).
E. poliklinikalarda yoki E. markazlarida maxsus tayyorlangan tibbiyot xodimi tomonidan vraç nazoratida ötkaziladi. Bolani E.dan avval uning gavda harorati ölçanadi va qanday kasalliklar bilan oğriganligi sörab suriştiriladi; vraç bolani sinçiklab tekşirib, uni E. mumkin yoki mumiga emasligini aniqpaydi. Yuraktomir, markaziy nerv sistemasi kasalliklaridan tuzalgan yoki surunkali kasalliklari bor bolalar tegişli muşassislar körigidan ötganidan söng emlanişi lozim. Bola emlanganda ba'zan kuçli reaksiya yuzaga keladi, şuning uçun emlangandan keyin u ma'lum bir vakt davomida vraç nazoragada bölişi kerak.
E. mahalliy va umumiy ta'sir körsatişi, ya'ni emlangan joy sal qizarişi, şişişi, oğrişi, harorat kötarilişi va umumiy darmonsizlik kuzatilişi mumkin. Emlangan bola juda bezovtalansa, qattiq isitmalasa darhol vraçga murojaat qiliş zarur.
Bolalar yoki kattalarning emlanganligi haqidagi ma'lumotlar ularning tibbiy hujjatiga qayd etiladi. Ota-onalar bolasiga qanday E. ötkazilganini va qaysilari qaçon qilinişi kerakligini yaxşi bilişlari, şuningdek, E.ning belgilangan muddatda ötkazilişiga amal qilişlari zarur, çunki öz vaqtida ötkazilgan E. juda yaxşi naf beradi.
Hoz. respublikamizda köpgina oğir keçuvçi yuqumli kasalliklarga qarşi rejali ravişda va epidemiologik holatlarga qarab bolalar va xavfli guruhga kiruvçi katta kişilar davlat tomonidan bepul emlanadi. Ötkazilgan çoratadbirlar tufayli Özbekiston hududida şol kasalligi oxirgi yillarda qayd etilmayapti, şuningdek, böğma, qizamiq, tepki, gepatit V kasalliklari bolalar orasida keskin kamaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭМЛАШ, вакцинация — одам ва ҳайвонларда инфекцион касалликлар юқишининг олдини олиш усули, бунда организмга вакциналар, иммун зардоблар ёки гаммаглобулин юбориб, сунъий фаол ёки пассив иммунитет ҳосил қилинади. Сунъий фаол иммунитет ҳосил қилиш учун одам вакциналар билан эмланади, бунда организмда юборилган вакцина таркибидаги антигенларга қарши фаол иммунитет ривожланади.
Э.да вакциналарни тери устига, тери остига, мускул орасига, бурун ва оғиз орқали юбориш мумкин. Вакциналар билан Э. жадвали ҳар хил: бир маротаба, икки, уч маротаба ва ҳ.к. Сунъий фаол иМмунитет иммунизация тугаганидан сўнг 2—3 ҳафта ўтгач пайдо бўлади ва ойлаб, ҳатто йиллаб сақланиб қолади. Такрор Э. (иммунитет даражаси сусайганда) ревакцжация деб аталади.
Сунъий пассив иммунитет организмнинг ҳимоя фаолиятини ошириш, кўзда тутилган тегишли юқумли касалликка қарши чидамлилик ёки бошланган касалликнинг кечишини енгиллаштириш мақсадида қилинади. Вир қанча юқумли касалликлар (одамларда гепатит В, сил, бўғма, қоқшол, кўкйўтал, қизамиқ, тепки, полиомиелит; ҳайвонларда бруцеллёз, қутуриш, ўлат, оқсим ва бошқалар)га қарши режали равишда; айрим юқумли касалликлар (грипп, ич терлама, куйдирги, туляремия ва бошқалар)га қарши эса эпидемиологик зарурият бўйича эмланади (қ. Иммунопрофилактика).
Э. поликлиникаларда ёки Э. марказларида махсус тайёрланган тиббиёт ходими томонидан врач назоратида ўтказилади. Болани Э.дан аввал унинг гавда ҳарорати ўлчанади ва қандай касалликлар билан оғриганлиги сўраб суриштирилади; врач болани синчиклаб текшириб, уни Э. мумкин ёки мумига эмаслигини аниқпайди. Юрактомир, марказий нерв системаси касалликларидан тузалган ёки сурункали касалликлари бор болалар тегишли мушассислар кўригидан ўтганидан сўнг эмланиши лозим. Бола эмланганда баъзан кучли реакция юзага келади, шунинг учун эмлангандан кейин у маълум бир вакт давомида врач назорагада бўлиши керак.
Э. маҳаллий ва умумий таъсир кўрсатиши, яъни эмланган жой сал қизариши, шишиши, оғриши, ҳарорат кўтарилиши ва умумий дармонсизлик кузатилиши мумкин. Эмланган бола жуда безовталанса, қаттиқ иситмаласа дарҳол врачга мурожаат қилиш зарур.
Болалар ёки катталарнинг эмланганлиги ҳақидаги маълумотлар уларнинг тиббий ҳужжатига қайд этилади. Ота-оналар боласига қандай Э. ўтказилганини ва қайсилари қачон қилиниши кераклигини яхши билишлари, шунингдек, Э.нинг белгиланган муддатда ўтказилишига амал қилишлари зарур, чунки ўз вақтида ўтказилган Э. жуда яхши наф беради.
Ҳоз. республикамизда кўпгина оғир кечувчи юқумли касалликларга қарши режали равишда ва эпидемиологик ҳолатларга қараб болалар ва хавфли гуруҳга кирувчи катта кишилар давлат томонидан бепул эмланади. Ўтказилган чоратадбирлар туфайли Ўзбекистон ҳудудида шол касаллиги охирги йилларда қайд этилмаяпти, шунингдек, бўғма, қизамиқ, тепки, гепатит В касалликлари болалар орасида кескин камайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.