Emulgatorlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127-b. — ziyouz.com
Emulgatorlar (lot. soğaman) — emulsiya hosil qiladigan moddalar, emulsiyalarning stabilizatorlari. E. jumlasiga emulsiyani taşkil etgan 2 fazadan birida eriydigan tabiiy va sun'iy birikmalar (ba'zi tuzlar, asoslar, organik kislotlar, sovunlar, aminlar va boşqalar sirt faol moldalar), kukun holidagi moddalar kiradi. E. sifatida işlatiladigan modda tarkibida (uning disperslik darajasidan qat'i nazar) gidrofil va gidrofob qismlar bölişi kerak, çunki deyarli hamma E.ni sirt faol moddalar desa böladi. Kuçli gidrofil qismiga ega bölgan E. M/S tipidagi emulsiyalar (ya'ni moyning suvdagi emulsiyasi) oliş uçun xizmat qiladi. Gidrofob qismlari kuçli bölgan E. esa S/M tipidagi emulsiyalar (ya'ni suvning moydagi emulsiyasi) hosil qilişda işlatiladi. Agar 10 ml suvga 10 ml benzol qöşib çayqatilsa, 2 xil emulsiya oliş mumkin. Ana şu aralaşmaga gidrofil E. qöşilsa, E. molekulasining qutbsiz (utlevodorod) qismi moy tomçilariga, qutbli qismi (—SOON, — ON, — 1MN guruhlari)
2 esa suv tomçilariga botadi, lekin gidrofil E.ni suv köproq xöllaydi, natijada E. hajmining köp qismi suvga, oz qismi esa benzolga botadi. Şu sababli benzol tomçisi atrofida E.ning sidirğa pardasi hosil böladi; bu tomçini E. molekulari yaxşi qurşab oladi. Natijada M/S tipidagi emulsiya barqarorlaşadi. Gidrofob E. qöşilganda S/M tipidagi emulsiya hosil böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭМУЛЬГАТОРЛАР (лот. соғаман) — эмульсия ҳосил қиладиган моддалар, эмульсияларнинг стабилизаторлари. Э. жумласига эмульсияни ташкил этган 2 фазадан бирида эрийдиган табиий ва сунъий бирикмалар (баъзи тузлар, асослар, органик кислотлар, совунлар, аминлар ва бошқалар сирт фаол молдалар), кукун ҳолидаги моддалар киради. Э. сифатида ишлатиладиган модда таркибида (унинг дисперслик даражасидан қатъи назар) гидрофиль ва гидрофоб қисмлар бўлиши керак, чунки деярли ҳамма Э.ни сирт фаол моддалар деса бўлади. Кучли гидрофиль қисмига эга бўлган Э. М/С типидаги эмульсиялар (яъни мойнинг сувдаги эмульсияси) олиш учун хизмат қилади. Гидрофоб қисмлари кучли бўлган Э. эса С/М типидаги эмульсиялар (яъни сувнинг мойдаги эмульсияси) ҳосил қилишда ишлатилади. Агар 10 мл сувга 10 мл бензол қўшиб чайқатилса, 2 хил эмульсия олиш мумкин. Ана шу аралашмага гидрофиль Э. қўшилса, Э. молекуласининг қутбсиз (утлеводород) қисми мой томчиларига, қутбли қисми (—СООН, — ОН, — 1МН гуруҳлари)
2 эса сув томчиларига ботади, лекин гидрофиль Э.ни сув кўпроқ хўллайди, натижада Э. ҳажмининг кўп қисми сувга, оз қисми эса бензолга ботади. Шу сабабли бензол томчиси атрофида Э.нинг сидирға пардаси ҳосил бўлади; бу томчини Э. молекулари яхши қуршаб олади. Натижада М/С типидаги эмульсия барқарорлашади. Гидрофоб Э. қўшилганда С/М типидаги эмульсия ҳосил бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.