Emulsiya

Emulsiya [lot. — soğib olingan (sut)] — bir-biri bilan aralaşmaydigan suyuq dispersion muhit va suyuq (ba'zan gaz) dispers fazadan iborat sistema. Özaro E. hosil qiladigan 2 suyuqlik bir-birida juda oz eruvçan bölişi lozim. Mas, E. hosil qiluvçi suyuqliklardan biri suv, ikkinçisi esa suvda oz eriydigan yoki butunlay erimaydigan boşqa bir suyuqlik (mas, yoğ, benzol, xloroform va h.k.) bölişi mumkin. Suvda oz eriydigan suyuqlik şartli ravişda «moy» («yog») deb ataladi.

Suyuqliklarning qaysi biri dispers faza bölişiga qarab E. 2 turga bölinadi. Agar «moy» tomçilari suv içiga tarqalgan bölsa (ya'ni «moy» dispers faza bölsa), bunday E. moyning suvdagi E.si deyiladi, aksinça,suv tomçilari moy içiga tarqalgan bölsa, bunday E. suvning moydagi E.si deb ataladi.

E. jumlasiga suyuklik bilan gazdan taşkil topgan dispers sistema — köpikni ham kiritiş mumkin, çunki köpiqda dispersion muhit gaz bilan suyuq holatlagi çegara sirt orqali birlaşadi. 2 sof suyuqlikni bir-biri bilan aralaştirib, suyultirilgan (konsentratsiyasi 2% dan ortiq bölmagan) E. hosil qiliş mumkin. Bunday E. bir oz vaqt öttanidan keyin undagi dispers faza tomçilari bir-biri bilan birlaşişi tufayli 2 qavatga ajraladi.

E. tomçilarining bir-biri bilan birlaşiş hodisasi koalessensiya deb ataladi. E. oliş uçun, birinçidan, E. tarkibiga kiruvçi suyuqliklarni yetarli darajada dispers holatga ötkaziş va, ikkinçidan, hosil bölgan dispers sistemani barqarorlaştiriş kerak. Buning uçun sistemaga suyuqliklarning sirt tarangligini kamaytiradigan, suyuqliklar çegarasida mustahkam parda hosil qilib, dispers faza tomçilarining bir-biri bilan birlaşişiga yöl qöymaydigan 3-modda — emulgator kiritiş kerak. E.ning xossalari ham, turi ham faqat 3 narsaga boğliq: I) dispers faza; 2) dispersion muhit va 3) emulgatorlar. Bu 3 modda orasidagi miqdoriy va sifat nisbatlarining özgarişi E. xossalarini va uning turini tubdan özgartiradi.

E. xossalari jihatidan 3 sinfga bölinadi: suyultirilgan E.lar; konsentrlangan E.lar; yuqori konsentratsiyali E.lar. Bir tipdagi E.ning ikkinçi tipdagi E.ga ötiş hodisasi E. fazalarining almaşinuvi deyiladi. Mexanik ta'sir natijasida ham E. fazalarini almaştiriş mumkin. Mas, qaymoqni quvlab moy tayyorlaşda moysuv tipidagi E. suvmoy tipidagi E.ga aylanadi.

E. texnika va biol.da, oziq-ovqat sanoati va boşqalarda katta ahamiyatga ega. E.laniş (E.ning yemiriliş) jarayonlari sovun pişiriş, neft tarkibidagi suvni yöqotiş, neft solinadigan idişlarni tozalaş, sariyoğ va margarin işlab çiqariş, tabiiy kauçukni qayta işlaş, kerakli suyuqlikdagi surkov moylari tayyorlaş va boşqalarda keng qöllanadi.