Endokrinologiya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 133–134-b. — ziyouz.com

Endokrinologiya (endo... va yun. kppet — ajratiş va ...logiya) — klinik tibbiyotning bir sohasi. Içki sekretsiya bezlarining tuzilişi, rivojlanişi va funksiyalarini, ular işlab çiqaradigan gormonlar hamda ularga aloqador kasalliklarni örganadi.

E. fan sifatida 19-asrning 2-yarmidan şakllandi. Nemis fiziologi A.Bertold xörozlarning uruğdonini olib biçilgan yoki yoş xörozlarga ötkazgan, bunda uruğdon ötkazilgan xörozda turli fiziologik va morfologik özgarişlar yuz bergan. Bu E. sohasidagi ilk tajriba edi (1849).

Dastlab içki sekretsiya bezlari degan tuşunça nemis fiziologi va tabiat tadqiqotçisi D.Myuller tomonidan ilgari surildi (1830), lekin uni termin sifatida fanga fransuz fiziologi K. Bernar kiritdi (1855). Şu davrlarda irlandiyalik R. Greyvs (1835) va nemis olimi K. Bazedov (1840) diffuz toksik buqoqni, ingliz vraçi T.Adisson (1855) surunkali buyrak usti bezi yetişmovçiligi klinikasini izohlaşdi. Şvetsariyalik xirurg Teodor Koxer (1841 — 1917) diffuz toksik buqoqni davolaşda xirurgik usulni işlab çiqdi. 1889— 90 yillarda nemis olimlari D.Mering va O.Minkovskiy tajribada qandli diabet me'da osti bezi faoliyatining buzilişi, rus olimi L.V.Sobolev (1901) me'da osti bezining içki sekretsiya faoliyati pankreatik orolçalar (Langergans orolçalari) bilan boğliq ekanligini aniqlaşdi. Bu keyinçalik kanadalik tadqiqotçilar F.Banting va Ç.Bestni me'da osti bezidan insulin gormonini ajratib olişiga ilmiy asos böldi (1921). 20-asrning boşlariga kelib, E. fan sifatida rivojlandi. Köpgina gormonlar: adrenalin (1901), tiroksin (1915), progesteron, testosteron (1934), kortikosteroidlar (1937—52), triyodtironin (1950), oksitotsin va vazopressin (1953) toza holda ajratib olindi; gormonlarning kimyoviy tuzilişini aniqlaş, ularni sintez qilişga, keyinçalik esa ularning har xil tabiiy gormonlardan bir neça bor yuqori biologik faol analoglarini işlab çiqişga asos böldi. Özbekistonda bu fanning rivojlanişi aholi örtasida keng tarqalgan buqoq kasalligini tekşiriş, uning kelib çiqişida yod yetişmasligini aniqlaşdan boşlandi. 30-y.lardan boşlab Özbekistonning har bir viloyatida endemik buqoq kasalligi turli guruh va ekspeditsiyalar yordamida örganildi (S.A.Ma'sumov, P.I.Fedorova, Yo. X. Töraqulov, Ş.Ş.Ilyosov, V.N.Fedoseyev, T.M.Muhamedov va boşqalar). Bu kasallikning oldini oliş uçun 1954 yil Toşkentda buqoqqa qarşi dispanser taşkil qilinib, unda qalqonsimon bez kasalliklari ustida olib borilgan epidemiologik va profilaktik işlar asosida aholini kaliy yodid tuzi qöşilgan oş tuzi bilan ta'minlaş zarurligi aniqlandi.

Endemik buqoqni tugatiş va qalqonsimon bezning boşqa kasalliklarini örganiş, davolaş ölkamiz uçun muhim ilmii va ijtimoii muammo bölganligi 1957 yil Özbekiston FAtarkibida taşkil etilgan Ölka tibbiyoti ilmiy tekşiriş institutining asosiy yönalişini belgiladi. Ölka tibbiyoti ilmiy tekşiriş instituti negizida 1989 yil Endokrinologiya instituti taşkil etildi. R.Q.Islombekov, Yo.X.Töraqulov dunyoda birinçi bölib buqoq kasalligini aniqlaş va davolaşning yangi usulini işlab çiqib, nufuzli mukofotga sazovor bölişdi (1964). Qalqonsimon bezning normal, tireoid patologiyada hamda radioyodterapiyada olingan biokimyoviy, patofiziologik va klinik morfologik körsatkiçlari natijalari ijobiy samara berdi.

Respublikada 1998 yil yod yetişmovçiligi holatlari böyiça keng miqyosda epidemiologik izlanişlar olib borildi va uning örtaça tarqaliş darajasi aniqlandi. Içki sekretsiya bezlarini (qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezlari va buyrak usti bezi) suyuq azotda kriokonservatsiya qiliş va uning yetişmovçiligi bor bemorlarni transplantatsiya yöli bilan davolaş usuli işlab çiqildi va amaliyotga tatbiq etildi. Örta Osiyo davlatlarida birinçi bor kriokonservatsiya qilingan töqimalar banki (1000 ga yaqin töqimalarni saqlaydigan) taşkil etildi. Qalqonsimon bez rakini biokimyoviy, genetik va morfologik tekşirişning yangi usullari joriy qilinib, jarrohlik, radiologik va konservativ terapiya usullarini qöllaş algoritmi işlab çiqildi (prof. S.I.Ismoilov). Diffuz toksik buqoq va örtaça ötkir tireoiditda bemorlarning immunologik tizimi örganildi va bu körsatkiçlar davolaşning turli usullarida özgarişi va dinamikasi aniqlandi. Qandli diabet va uning asoratlarining epidemiologiyasi, etiopatogenezi asosida nasliy omillarning ahamiyati, kasallikning tarqalişiga moyillik tuğdiradigan içki va taşqi omillar har tomonlama tadqiq etilib, ularni çegaralaş, bemorlarni öz holatini nazorat qilişga örgatiş usullari işlab çiqildi (prof. Z.S.Akbarov).

Zamonaviy E.ning dolzarb muammolari va asosiy yönalişlari qandli diabet, qalqonsimon bez kasalliklari, jinsiy bezlar faoliyatining buzilişi, gipotalamogipofizar tizim kasalliklari, birlamçi giperparatireoz muammosi, organizmda gormonlarning ta'sir mexanizmi, biosintezi va ularning almaşinuvini örganiş, gormonlar analoglari va yangi gormonal preparatlarni işlab çiqiş va h.k.dan iborat. Jismoniy rivojlanişning keçikişi bolalar E.sining eng muhim muammolaridan biri bölib qolmoqda. Hoz. vaqtda Özbekistonda tuğma anomaliyalar skriningi böyiça maxsus dastur yölga qöyilgan. Neyroendokrinologiya E.ning mustaqil bölimi sifatila şakllanmoqda. ÖzR dagi barça tibbiyot intlari, Toşkent vraçlar malakasini oşiriş in-tida E. kafedralari bor.

Ad.: Töraqulov Yo.X., Islombekov R. Q., Qodiro v I . K ., Buqoqvauni davolaş, T, 1962; Islombekov R.Q., Radioaktivnmy yod i funksiya şitovidnoy jelezn, T, 1971.

Said Ismoilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭНДОКРИНОЛОГИЯ (эндо... ва юн. кппет — ажратиш ва ...логия) — клиник тиббиётнинг бир соҳаси. Ички секреция безларининг тузилиши, ривожланиши ва функцияларини, улар ишлаб чиқарадиган гормонлар ҳамда уларга алоқадор касалликларни ўрганади.

Э. фан сифатида 19-асрнинг 2-ярмидан шаклланди. Немис физиологи А.Бертольд хўрозларнинг уруғдонини олиб бичилган ёки ёш хўрозларга ўтказган, бунда уруғдон ўтказилган хўрозда турли физиологик ва морфологик ўзгаришлар юз берган. Бу Э. соҳасидаги илк тажриба эди (1849).

Дастлаб ички секреция безлари деган тушунча немис физиологи ва табиат тадқиқотчиси Д.Мюллер томонидан илгари сурилди (1830), лекин уни термин сифатида фанга француз физиологи К. Бернар киритди (1855). Шу даврларда ирландиялик Р. Грейвс (1835) ва немис олими К. Базедов (1840) диффуз токсик буқоқни, инглиз врачи Т.Адиссон (1855) сурункали буйрак усти бези етишмовчилиги клиникасини изоҳлашди. Швецариялик хирург Теодор Кохер (1841 — 1917) диффуз токсик буқоқни даволашда хирургик усулни ишлаб чиқди. 1889— 90 йилларда немис олимлари Д.Меринг ва О.Минковский тажрибада қандли диабет меъда ости бези фаолиятининг бузилиши, рус олими Л.В.Соболев (1901) меъда ости безининг ички секреция фаолияти панкреатик оролчалар (Лангерганс оролчалари) билан боғлиқ эканлигини аниқлашди. Бу кейинчалик канадалик тадқиқотчилар Ф.Бантинг ва Ч.Бестни меъда ости безидан инсулин гормонини ажратиб олишига илмий асос бўлди (1921). 20-асрнинг бошларига келиб, Э. фан сифатида ривожланди. Кўпгина гормонлар: адреналин (1901), тироксин (1915), прогестерон, тестостерон (1934), кортикостероидлар (1937—52), трийодтиронин (1950), окситоцин ва вазопрессин (1953) тоза ҳолда ажратиб олинди; гормонларнинг кимёвий тузилишини аниқлаш, уларни синтез қилишга, кейинчалик эса уларнинг ҳар хил табиий гормонлардан бир неча бор юқори биологик фаол аналогларини ишлаб чиқишга асос бўлди. Ўзбекистонда бу фаннинг ривожланиши аҳоли ўртасида кенг тарқалган буқоқ касаллигини текшириш, унинг келиб чиқишида йод етишмаслигини аниқлашдан бошланди. 30-й.лардан бошлаб Ўзбекистоннинг ҳар бир вилоятида эндемик буқоқ касаллиги турли гуруҳ ва экспедициялар ёрдамида ўрганилди (С.А.Маъсумов, П.И.Федорова, Ё. X. Тўрақулов, Ш.Ш.Илёсов, В.Н.Федосеев, Т.М.Муҳамедов ва бошқалар). Бу касалликнинг олдини олиш учун 1954 йил Тошкентда буқоққа қарши диспансер ташкил қилиниб, унда қалқонсимон без касалликлари устида олиб борилган эпидемиологик ва профилактик ишлар асосида аҳолини калий йодид тузи қўшилган ош тузи билан таъминлаш зарурлиги аниқланди.

Эндемик буқоқни тугатиш ва қалқонсимон безнинг бошқа касалликларини ўрганиш, даволаш ўлкамиз учун муҳим илмии ва ижтимоии муаммо бўлганлиги 1957 йил Ўзбекистон ФАтаркибида ташкил этилган Ўлка тиббиёти илмий текшириш институтининг асосий йўналишини белгилади. Ўлка тиббиёти илмий текшириш институти негизида 1989 йил Эндокринология институти ташкил этилди. Р.Қ.Исломбеков, Ё.Х.Тўрақулов дунёда биринчи бўлиб буқоқ касаллигини аниқлаш ва даволашнинг янги усулини ишлаб чиқиб, нуфузли мукофотга сазовор бўлишди (1964). Қалқонсимон безнинг нормал, тиреоид патологияда ҳамда радиойодтерапияда олинган биокимёвий, патофизиологик ва клиник морфологик кўрсаткичлари натижалари ижобий самара берди.

Республикада 1998 йил йод етишмовчилиги ҳолатлари бўйича кенг миқёсда эпидемиологик изланишлар олиб борилди ва унинг ўртача тарқалиш даражаси аниқланди. Ички секреция безларини (қалқонсимон без, қалқонсимон без олди безлари ва буйрак усти бези) суюқ азотда криоконсервация қилиш ва унинг етишмовчилиги бор беморларни трансплантация йўли билан даволаш усули ишлаб чиқилди ва амалиётга татбиқ этилди. Ўрта Осиё давлатларида биринчи бор криоконсервация қилинган тўқималар банки (1000 га яқин тўқималарни сақлайдиган) ташкил этилди. Қалқонсимон без ракини биокимёвий, генетик ва морфологик текширишнинг янги усуллари жорий қилиниб, жарроҳлик, радиологик ва консерватив терапия усулларини қўллаш алгоритми ишлаб чиқилди (проф. С.И.Исмоилов). Диффуз токсик буқоқ ва ўртача ўткир тиреоидитда беморларнинг иммунологик тизими ўрганилди ва бу кўрсаткичлар даволашнинг турли усулларида ўзгариши ва динамикаси аниқланди. Қандли диабет ва унинг асоратларининг эпидемиологияси, этиопатогенези асосида наслий омилларнинг аҳамияти, касалликнинг тарқалишига мойиллик туғдирадиган ички ва ташқи омиллар ҳар томонлама тадқиқ этилиб, уларни чегаралаш, беморларни ўз ҳолатини назорат қилишга ўргатиш усуллари ишлаб чиқилди (проф. З.С.Акбаров).

Замонавий Э.нинг долзарб муаммолари ва асосий йўналишлари қандли диабет, қалқонсимон без касалликлари, жинсий безлар фаолиятининг бузилиши, гипоталамогипофизар тизим касалликлари, бирламчи гиперпаратиреоз муаммоси, организмда гормонларнинг таъсир механизми, биосинтези ва уларнинг алмашинувини ўрганиш, гормонлар аналоглари ва янги гормонал препаратларни ишлаб чиқиш ва ҳ.к.дан иборат. Жисмоний ривожланишнинг кечикиши болалар Э.сининг энг муҳим муаммоларидан бири бўлиб қолмоқда. Ҳоз. вақтда Ўзбекистонда туғма аномалиялар скрининги бўйича махсус дастур йўлга қўйилган. Нейроэндокринология Э.нинг мустақил бўлими сифатила шаклланмоқда. ЎзР даги барча тиббиёт интлари, Тошкент врачлар малакасини ошириш ин-тида Э. кафедралари бор.

Ад.: Тўрақулов Ё.Х., Исломбеков Р. Қ., Қодиро в И . К ., Буқоқвауни даволаш, Т, 1962; Исломбеков Р.Қ., Радиоактивнмй йод и функция шитовидной железн, Т, 1971.

Саид Исмоилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.