Endoplazmatik tör
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136-b. — ziyouz.com
Endoplazmatik tör ENDOPLAZMATIK TÖR, endop lazmatik retikulum — eukariotlar hujayrasining membranali umumiy organoidi. AQŞ olimi K.Porter fibroblastlar endoplazmasida kaşf etgan (1945). Uning nafis tuzilişi elektron mikroskop kaşf etilganidan keyin örganilgan. E.t. hujayrada özaro tutaşgan bir qavat membrana bilan sitoplazmadan çegaralangan mayda vakuolalar va nayçalar sistemasidan iborat. E.t. qalinligi 5— 7 nm, köpinça yadroning taşqi membranasi va hujayra membranasi bilan tutaşgan. E.t. silliq (agranulyar) va donador (granulyar) böladi. Silliq E.t. membranasida ribosomalar bölmaydi. Silliq E.t. lipidlar horil bölişi va töplanişida, glikogen almaşinuvida, triglitseridlar, steroid gormonlar sintezida, zaharli moddalar töplanişi va ajratilişida qatnaşadi. Muskul tolalaridagi silliq E.t. sarkoplazmatik törni hosil qiladi. Bu tör Sa ionlarini otib çiqariş yoki tuplaş orqali muskullarning qisqarişi va böşaşini boşqarib turadi. Donador E.t. membranasi ribosomalar joylaşgan nayçalar va yassi qopçiqlardan iborat. Donador E.t. membranalariga birikkan ribosomalar kompleksi — poliribosomalarda oqsil sintezlanadi. Sintezlangan oqsillar Golji kompleksiaa töplanadi yoki hujayradan taşqariga çiqariladi. Sintezlangan oqsillar dastlab donador E.t. nayçalariga tuşib, u yerdan ATF sarfi hisobiga hujayraning boşqa qismlariga taşilişi yoki nayçalarda töplanib, modifikatsiyaga uçraşi mumkin. Donador E.t. oqsil sintezlaydigan organlar (me'da osti bezi, sölak bezlari va boşqalar) hujayrasida köp böladi; ixtisoslaşgan murtak hujayralarida bölmaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНДОПЛАЗМАТИК ТЎР, эндоп лазматик ретикулум — эукариотлар ҳужайрасининг мембранали умумий органоиди. АҚШ олими К.Портер фибробластлар эндоплазмасида кашф этган (1945). Унинг нафис тузилиши электрон микроскоп кашф этилганидан кейин ўрганилган. Э.т. ҳужайрада ўзаро туташган бир қават мембрана билан цитоплазмадан чегараланган майда вакуолалар ва найчалар системасидан иборат. Э.т. қалинлиги 5— 7 нм, кўпинча ядронинг ташқи мембранаси ва ҳужайра мембранаси билан туташган. Э.т. силлиқ (агрануляр) ва донадор (грануляр) бўлади. Силлиқ Э.т. мембранасида рибосомалар бўлмайди. Силлиқ Э.т. липидлар ҳорил бўлиши ва тўпланишида, гликоген алмашинувида, триглицеридлар, стероид гормонлар синтезида, заҳарли моддалар тўпланиши ва ажратилишида қатнашади. Мускул толаларидаги силлиқ Э.т. саркоплазматик тўрни ҳосил қилади. Бу тўр Са ионларини отиб чиқариш ёки туплаш орқали мускулларнинг қисқариши ва бўшашини бошқариб туради. Донадор Э.т. мембранаси рибосомалар жойлашган найчалар ва ясси қопчиқлардан иборат. Донадор Э.т. мембраналарига бириккан рибосомалар комплекси — полирибосомаларда оқсил синтезланади. Синтезланган оқсиллар Гольжи комплексиаа тўпланади ёки ҳужайрадан ташқарига чиқарилади. Синтезланган оқсиллар дастлаб донадор Э.т. найчаларига тушиб, у ердан АТФ сарфи ҳисобига ҳужайранинг бошқа қисмларига ташилиши ёки найчаларда тўпланиб, модификацияга учраши мумкин. Донадор Э.т. оқсил синтезлайдиган органлар (меъда ости бези, сўлак безлари ва бошқалар) ҳужайрасида кўп бўлади; ихтисослашган муртак ҳужайраларида бўлмайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.