Endoteliy
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137-b. — ziyouz.com
Endoteliy (endo... va yun. — sörğiç) — hayvonlarda bir qator bölib joylaşgan yassi hujayralar qavati. Qon va limfa tomirlari, yurak va tana böşliğining içki yuzasini qoplab turadi. E. uning ostida joylaşgan töqimalardan bazal membrana orqali ajralgan. Muskul, öpka, markaziy nerv sistemasi kapillyarlari devoridagi uzluksiz E. hujayraning yuqori darajada tanlab ötkaziş xususiyatini ta'minlaydi. Bir qança organlar (mas, buyrak çigali naylari, içak vorsinkalari, endokrin bezlar) kapillyarlari E.si hujayralari sitoplazmasida yupqalaşgan qismlar (fenestrlar) bölişi kapillyarlar devori orqali muayyan moddalar ötişini tezlaştirişi mumkin. Uzlukli E. qon hosil qiluvçi, jigar, buyrak usti bezi va boşqalar organlarning kengaygan kapillyarlari (sinusoidlari) uçun xos; ular orqali yirik molekulalar, har xil zarraçalar, hatto hujayralar ötkaziladi. Bu hujayralar fagotsitoz xususiyatiga ega bölib, retikulyar endoteliy sistemasiga kiradi. E. mitotik faol bölişi tufayli qon va limfa tomirlari tiklanadi.
Ösimliklarda E. — uruğkurtakning içki integumenti bölib, murtak xaltasini örab turadi; nutsellius uruğlangandan söng uning örnini E. egallaydi. E. bir pöstli uruğkurtaklar, şuningdek, gulining tojbarglari qöşilib ösadigan köpçilik ösimliklar uçun xos.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНДОТЕЛИЙ (эндо... ва юн. — сўрғич) — ҳайвонларда бир қатор бўлиб жойлашган ясси ҳужайралар қавати. Қон ва лимфа томирлари, юрак ва тана бўшлиғининг ички юзасини қоплаб туради. Э. унинг остида жойлашган тўқималардан базал мембрана орқали ажралган. Мускул, ўпка, марказий нерв системаси капиллярлари деворидаги узлуксиз Э. ҳужайранинг юқори даражада танлаб ўтказиш хусусиятини таъминлайди. Бир қанча органлар (мас, буйрак чигали найлари, ичак ворсинкалари, эндокрин безлар) капиллярлари Э.си ҳужайралари цитоплазмасида юпқалашган қисмлар (фенестрлар) бўлиши капиллярлар девори орқали муайян моддалар ўтишини тезлаштириши мумкин. Узлукли Э. қон ҳосил қилувчи, жигар, буйрак усти бези ва бошқалар органларнинг кенгайган капиллярлари (синусоидлари) учун хос; улар орқали йирик молекулалар, ҳар хил заррачалар, ҳатто ҳужайралар ўтказилади. Бу ҳужайралар фагоцитоз хусусиятига эга бўлиб, ретикуляр эндотелий системасига киради. Э. митотик фаол бўлиши туфайли қон ва лимфа томирлари тикланади.
Ўсимликларда Э. — уруғкуртакнинг ички интегументи бўлиб, муртак халтасини ўраб туради; нуцеллиус уруғлангандан сўнг унинг ўрнини Э. эгаллайди. Э. бир пўстли уруғкуртаклар, шунингдек, гулининг тожбарглари қўшилиб ўсадиган кўпчилик ўсимликлар учун хос.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.