Eng sodda hayvonlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129-b. — ziyouz.com
Eng sodda hayvonlar — hayvonlar kiçik dunyosi. Bir hujayrali eukariot hayvonlar. Köpçiligining yadrosi bitta, köp yadroli turlari ham köp. Yadrosining tuzilişi eukariotlarga öxşaş: şakli har xil.
Evolyutsiyasi davomida ayrim guruhlarida xromosomalar töplami yoki ular bir qismi sonining köp marta ortişi tufayli poligenlik kelib çiqqan. Infuzoriyalar va köpçilik foraminiferalar yadrosi 2 xil (yadro dualizmi): vegetativ (makronukleus) va generativ (mikronukleus) böladi.
E.s.h. sistematikasi va filoginiyasi köp munozaralarga sabab bölgan. Uzoq vaqt ular bitta tipga kiritilib, 5 sinf: sarkodalilar, xivçinlilar, sporalilar, infuzoriyalar, knidosporiyalarga ajratib kelingan. Elektron mikroskop va boşqalar tadqiqot usullarining qöllanişi, E.s.h. hayot sikli, biokimyoviy va fiziologik xususiyatlarini örganiş ularning bitta umumiy plan asosida tuzilmaganligi va turli guruhlari örtasida katta farq bölişini körsatdi; ular uçun umumiy bölgan eukariotlik, bir hujayralilik, mik^ roskopik ölçam eng sodda tuziliş belgisi bölolmasligi aniklandi. Hoz. E.s. h.ning bir neça sistematikasi mavjud. Köpçilik olimlar ularni kiçik dunyo tarzida tan olişib, 5,7 yoki 9 sinfga ajratişadi. Sistematika böyiça Xalqaro komitet E.sh.ni 7 tip: sarkomastigoforalar, labirintulalar, apikomplekslar, mikrosporidlar, assetosporalilar, mikrosporidlar, infuzoriyalarga bölişni taklif etgan (1980). Bu tasnifni köpçilik tan olgan.
E.s.h. faunasi kam örganilgan; 40000 ga, ayrim ma'lumotlarga köra 70000 ga yaqin turi ma'lum. Deyarli köpçiligi mikroskopik ölçamda, morfologik va fiziologik jihatdan har xil tuzilgan. Ular orasida eng sodda tuzilgan sarkodalilarning doimiy oziqni tutiş va harakatlaniş organoidlari bölmaydi; infuzoriyalar esa eng murakkab tuzilgan.
Ayrim parazit E.s.h.dan q.x. va örmon zararkunandalariga qarşi kuraşda foydalaniş maqsadida tadqiqot olib borilmoqda. Ularning bir qança turlari (amyobalar, infuzoriyalar va boşqalar)dan sitologik, genetik, biofizik va boşqalar tadqiqotlarda keng foydalaniladi. E.sh.ning tuproq mikroflorasi bilan özaro murakkab ta'siri örganilmoqda; ularni nam tuproqda tuproq unumdorligini oşirişi tötrisida taxmin qilinadi. Mineral skeletli dengiz E.s.h.i (radiolyariyalar, foraminiferalar) qazilma qoldiqlari çökma jinslarni hosil qilişda ka^ta ahamiyatga ega. Hoz. ohaktoş konlari, asosan, foraminiferalar çiğanoğidan iborat. Radiolyariyalarning mineral (qum) çiğanoqlari qoldiqlaridan sanoatda metallarni silliqlaşda, jilvir qoğozlar tayyorlaşda foydalaniladi. E.s.h. göğrisidagi fan protozoologiya. ya'ni protistologiya deyiladi.
Ad..Mavlonov O.. Xurramov Ş.. Norboyev 3 ., Umurtqasizlar zoologiyasn. T.. 2003; Seravin L.N., Prosteyşiye ...Çto eto takoye?, L.. 1984.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНГ СОДДА ҲАЙВОНЛАР — ҳайвонлар кичик дунёси. Бир ҳужайрали эукариот ҳайвонлар. Кўпчилигининг ядроси битта, кўп ядроли турлари ҳам кўп. Ядросининг тузилиши эукариотларга ўхшаш: шакли ҳар хил.
Эволюцияси давомида айрим гуруҳларида хромосомалар тўплами ёки улар бир қисми сонининг кўп марта ортиши туфайли полигенлик келиб чиққан. Инфузориялар ва кўпчилик фораминифералар ядроси 2 хил (ядро дуализми): вегетатив (макронуклеус) ва генератив (микронуклеус) бўлади.
Э.с.ҳ. систематикаси ва филогинияси кўп мунозараларга сабаб бўлган. Узоқ вақт улар битта типга киритилиб, 5 синф: саркодалилар, хивчинлилар, споралилар, инфузориялар, книдоспорияларга ажратиб келинган. Электрон микроскоп ва бошқалар тадқиқот усулларининг қўлланиши, Э.с.ҳ. ҳаёт цикли, биокимёвий ва физиологик хусусиятларини ўрганиш уларнинг битта умумий план асосида тузилмаганлиги ва турли гуруҳлари ўртасида катта фарқ бўлишини кўрсатди; улар учун умумий бўлган эукариотлик, бир ҳужайралилик, мик^ роскопик ўлчам энг содда тузилиш белгиси бўлолмаслиги аникланди. Ҳоз. Э.с. ҳ.нинг бир неча систематикаси мавжуд. Кўпчилик олимлар уларни кичик дунё тарзида тан олишиб, 5,7 ёки 9 синфга ажратишади. Систематика бўйича Халқаро комитет Э.сҳ.ни 7 тип: саркомастигофоралар, лабиринтулалар, апикомплекслар, микроспоридлар, асцетоспоралилар, микроспоридлар, инфузорияларга бўлишни таклиф этган (1980). Бу таснифни кўпчилик тан олган.
Э.с.ҳ. фаунаси кам ўрганилган; 40000 га, айрим маълумотларга кўра 70000 га яқин тури маълум. Деярли кўпчилиги микроскопик ўлчамда, морфологик ва физиологик жиҳатдан ҳар хил тузилган. Улар орасида энг содда тузилган саркодалиларнинг доимий озиқни тутиш ва ҳаракатланиш органоидлари бўлмайди; инфузориялар эса энг мураккаб тузилган.
Айрим паразит Э.с.ҳ.дан қ.х. ва ўрмон зараркунандаларига қарши курашда фойдаланиш мақсадида тадқиқот олиб борилмоқда. Уларнинг бир қанча турлари (амёбалар, инфузориялар ва бошқалар)дан цитологик, генетик, биофизик ва бошқалар тадқиқотларда кенг фойдаланилади. Э.сҳ.нинг тупроқ микрофлораси билан ўзаро мураккаб таъсири ўрганилмоқда; уларни нам тупроқда тупроқ унумдорлигини ошириши тўтрисида тахмин қилинади. Минерал скелетли денгиз Э.с.ҳ.и (радиоляриялар, фораминифералар) қазилма қолдиқлари чўкма жинсларни ҳосил қилишда ка^та аҳамиятга эга. Ҳоз. оҳактош конлари, асосан, фораминифералар чиғаноғидан иборат. Радиолярияларнинг минерал (қум) чиғаноқлари қолдиқларидан саноатда металларни силлиқлашда, жилвир қоғозлар тайёрлашда фойдаланилади. Э.с.ҳ. гўғрисидаги фан протозоология. яъни протистология дейилади.
Ад..Мавлонов О.. Хуррамов Ш.. Норбоев 3 ., Умуртқасизлар зоологиясн. Т.. 2003; Серавин Л.Н., Простейшие ...Что это такое?, Л.. 1984.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.