Ensefalit
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 151-b. — ziyouz.com
Ensefalit (yun.— boş miya) — boş lşyaning yalliğlanişi (tra kötarilişi, boş oğrişi, falajlar, eshuş buzilişi va h.k.), şikastlaniş, zaharli moddalar (qörğoşin, benzin va boşqalar), kasallik tuğdiruvçi mikroorganizmlar ta'sirida yuzaga keladi. Birlamçi va ikkilamçi E. farq qilinadi. Birlamçi E., odatda, virusli kasallik hisoblanaai va ma'lum şaroitlarda epidemiyaga öxşab tarqaladi. Köpçilik birlamçi E. ma'lum bir joyga xos bölib, qözğatuvçisining biol. xususiyatlariga köra kasallik ma'lum fasllarda paydo böladi. Birlamçi E.ga çivin va kanalar orqali tarqaladigan, şuningdek, enterovirusli, şikastlaniş va kimyoviy agentlar bilan boğliq E. ham kiradi.
Ikkilamçi E. ba'zi infeksion kasalliklar (gripp, qizamiq, qizilça va boşqalar) natijasida kelib çiqadi.
Kanalar yuqtiradigan E. manbai kemiruvçilar. qoramol, qöy, eçkilar va ba'zi quşlardir. E. bilan kasallangan hayvon qonini sörgan kana E.ga qarşi emlanmagan odamni çaqişi oqibatida kasallik yuqadi. Enterovirusli E.da bemor yoki virus taşuvçi infeksiya manbai böladi. Kasallik ifloslangan ovqat mahsulotlari. suv va bemorning qöli orqali tarqaladi.
Boş miyaning yalliğlanişi gavda trasining kötarilişi, darmonsizlik, tinka qurişi, uyqu bosişi, boş oğrişi, qusiş va boşqalar, şuningdek, oğir şakllarida ong buzilişi, alahlaş, tutqanoq tutişi va boşqalar kuzatiladi. E.ning turiga qarab kasallik belgilari turliça keçadi (har birining öziga xos xususiyatlari bor). Kasallikning oğirengilligi va şakliga qarab bemor butunlay tuzalib ketişi yoki biror asorat (oyoqqöllarning darmonsizligi, falaj, tutqanoq tutişi) qolişi mumkin.
Oldini oliş uçun E. bilan zararlaniş gumoni bölgan joylarda işlaydigan kişilar (örmon işçilari, ovçilar, geologik qidiruv xodimlari va boşqalar)ni E.ga qarşi emlaş, şuningdek, çivin va kanalardan saqlaniş uçun maxsus korjoma kiyiş, yuziga tör niqob tutiş zarur. Ikkilamçi E.ning oldini oliş yuqumli kasalliklarni öz vaqgida aniqlaş va davolaşdan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНЦЕФАЛИТ (юн.— бош мия) — бош лшянинг яллиғланиши (тра кўтарилиши, бош оғриши, фалажлар, эсҳуш бузилиши ва ҳ.к.), шикастланиш, заҳарли моддалар (қўрғошин, бензин ва бошқалар), касаллик туғдирувчи микроорганизмлар таъсирида юзага келади. Бирламчи ва иккиламчи Э. фарқ қилинади. Бирламчи Э., одатда, вирусли касаллик ҳисобланааи ва маълум шароитларда эпидемияга ўхшаб тарқалади. Кўпчилик бирламчи Э. маълум бир жойга хос бўлиб, қўзғатувчисининг биол. хусусиятларига кўра касаллик маълум фаслларда пайдо бўлади. Бирламчи Э.га чивин ва каналар орқали тарқаладиган, шунингдек, энтеровирусли, шикастланиш ва кимёвий агентлар билан боғлиқ Э. ҳам киради.
Иккиламчи Э. баъзи инфекцион касалликлар (грипп, қизамиқ, қизилча ва бошқалар) натижасида келиб чиқади.
Каналар юқтирадиган Э. манбаи кемирувчилар. қорамол, қўй, эчкилар ва баъзи қушлардир. Э. билан касалланган ҳайвон қонини сўрган кана Э.га қарши эмланмаган одамни чақиши оқибатида касаллик юқади. Энтеровирусли Э.да бемор ёки вирус ташувчи инфекция манбаи бўлади. Касаллик ифлосланган овқат маҳсулотлари. сув ва беморнинг қўли орқали тарқалади.
Бош миянинг яллиғланиши гавда трасининг кўтарилиши, дармонсизлик, тинка қуриши, уйқу босиши, бош оғриши, қусиш ва бошқалар, шунингдек, оғир шаклларида онг бузилиши, алаҳлаш, тутқаноқ тутиши ва бошқалар кузатилади. Э.нинг турига қараб касаллик белгилари турлича кечади (ҳар бирининг ўзига хос хусусиятлари бор). Касалликнинг оғиренгиллиги ва шаклига қараб бемор бутунлай тузалиб кетиши ёки бирор асорат (оёққўлларнинг дармонсизлиги, фалаж, тутқаноқ тутиши) қолиши мумкин.
Олдини олиш учун Э. билан зарарланиш гумони бўлган жойларда ишлайдиган кишилар (ўрмон ишчилари, овчилар, геологик қидирув ходимлари ва бошқалар)ни Э.га қарши эмлаш, шунингдек, чивин ва каналардан сақланиш учун махсус коржома кийиш, юзига тўр ниқоб тутиш зарур. Иккиламчи Э.нинг олдини олиш юқумли касалликларни ўз вақгида аниқлаш ва даволашдан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.