Ensefalomiyelit
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 151–152-b. — ziyouz.com
Ensefalomiyelit (yun. — boş miya va — orqa miya) — boş va orqa miyaning bir vaqtda yalliğlanişi. E. köpçilik yuqumli va neyroallergik, toksik kasalliklarda markaziy nerv sistemasining zararlanişidan kelib çiqadi. E.ni viruslar ham qözğatadi. E.da boş va orqa miyada oq va kulrang moddalar, qon tomirlarning yalliğlanişi, miyelin pardaning yemirilişi va boşqalar röy beradi. Miyelin parda bölmasa nerv tolalari orqali impulslar ötmay qoladi, natijada nerv tizimining köpgina bölimlari izdan çiqadi. E. odam va hayvonlarda (asosan, ot va boşqalar) uçraydi. U turli infekniyalar, intoksikatsiya oqibatida vujudga kelişi, şuningdek, mustaqil kasallik tarzida (mas, birlamçi ötkir tarqoq E.) keçişi mumkin. Şunga köra, neyrotrop viruslar qözğatadigan birlamçi E. hamda biror yuqumli kasallikdan yoki oğir yuqumli kasallikka qarşi organizmga vaksina yuborilgandan söng yuzaga keladigan ikkilamçi E. ajratiladi.
Birlamçi E.ni neyrotrop viruslar qözğatadi. Kasallik tösatdan boşlanib, bemor qattiq isitmalaydi, boşi, qöloyoqlari oğriydi, boşi aylanadi, qayt qiladi, közi xiralaşadi. Muskullar tonusi va reflekslar kuçayadi, ba'zi bemorlarning qöloyoqlari falajlanadi, harakatlari poymapoy bölib, gandiraklab yuradi, nozikroq harakatlarga (mas, yoziş, kiyimini tugmalaş va boşqalar) qöli qovuşmay qoladi, qöloyoqlari qaltiraydi. Nafas oliş va yutiş faoliyati buziladi; bemor nutqi özgarib, ravon gapira olmaydi, ovqat yeganda qalqiydi va h.k. 2—3 oydan söng kasallik ança yengillaşadi, ammo harakatdagi özgarişlar butunlay yöqolmaydi. Ba'zan E. faqat orqa miyaning özida ötadi, bunda orqa miyani qaysi qismi zararlanganligiga qarab kasallikning klinik körinişi ham unga xos böladi, mas, böyin qismida bölsa ikki qöl va oyoqlarda falajlar; bel qismida — ikki oyoqlarda periferik yoki atrofik «lanj, böş» falajlar kuzatiladi.
Ikkilamçi E.ga kiradigan postvaksional E. kam uçraydi. U quturiş kasalligiga qarşi emlangandan 10—20 kun ötgaç paydo böladi. Bunda boş va orqa miyadan taşqari periferik nervlar va boş miya pöstloqlari ham zararlanadi. Dastlab, boş, söng bel oğrib, bemor isitmalaydi. Keyinçalik qöloyoqlar falajlanib, siydik tutiladi va h.k. Öz vaqtida davolansa bemor soğayib ketadi.
Davosi. E.da bemor tezda kasalxonaga yotqiziladi va kasallik alomatlariga qarab doridarmon va boşqalar muolajalar buyuriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНЦЕФАЛОМИЕЛИТ (юн. — бош мия ва — орқа мия) — бош ва орқа миянинг бир вақтда яллиғланиши. Э. кўпчилик юқумли ва нейроаллергик, токсик касалликларда марказий нерв системасининг зарарланишидан келиб чиқади. Э.ни вируслар ҳам қўзғатади. Э.да бош ва орқа мияда оқ ва кулранг моддалар, қон томирларнинг яллиғланиши, миелин парданинг емирилиши ва бошқалар рўй беради. Миелин парда бўлмаса нерв толалари орқали импульслар ўтмай қолади, натижада нерв тизимининг кўпгина бўлимлари издан чиқади. Э. одам ва ҳайвонларда (асосан, от ва бошқалар) учрайди. У турли инфекниялар, интоксикация оқибатида вужудга келиши, шунингдек, мустақил касаллик тарзида (мас, бирламчи ўткир тарқоқ Э.) кечиши мумкин. Шунга кўра, нейротроп вируслар қўзғатадиган бирламчи Э. ҳамда бирор юқумли касалликдан ёки оғир юқумли касалликка қарши организмга вакцина юборилгандан сўнг юзага келадиган иккиламчи Э. ажратилади.
Бирламчи Э.ни нейротроп вируслар қўзғатади. Касаллик тўсатдан бошланиб, бемор қаттиқ иситмалайди, боши, қўлоёқлари оғрийди, боши айланади, қайт қилади, кўзи хиралашади. Мускуллар тонуси ва рефлекслар кучаяди, баъзи беморларнинг қўлоёқлари фалажланади, ҳаракатлари поймапой бўлиб, гандираклаб юради, нозикроқ ҳаракатларга (мас, ёзиш, кийимини тугмалаш ва бошқалар) қўли қовушмай қолади, қўлоёқлари қалтирайди. Нафас олиш ва ютиш фаолияти бузилади; бемор нутқи ўзгариб, равон гапира олмайди, овқат еганда қалқийди ва ҳ.к. 2—3 ойдан сўнг касаллик анча енгиллашади, аммо ҳаракатдаги ўзгаришлар бутунлай йўқолмайди. Баъзан Э. фақат орқа миянинг ўзида ўтади, бунда орқа мияни қайси қисми зарарланганлигига қараб касалликнинг клиник кўриниши ҳам унга хос бўлади, мас, бўйин қисмида бўлса икки қўл ва оёқларда фалажлар; бел қисмида — икки оёқларда периферик ёки атрофик «ланж, бўш» фалажлар кузатилади.
Иккиламчи Э.га кирадиган поствакционал Э. кам учрайди. У қутуриш касаллигига қарши эмлангандан 10—20 кун ўтгач пайдо бўлади. Бунда бош ва орқа миядан ташқари периферик нервлар ва бош мия пўстлоқлари ҳам зарарланади. Дастлаб, бош, сўнг бел оғриб, бемор иситмалайди. Кейинчалик қўлоёқлар фалажланиб, сийдик тутилади ва ҳ.к. Ўз вақтида даволанса бемор соғайиб кетади.
Давоси. Э.да бемор тезда касалхонага ётқизилади ва касаллик аломатларига қараб доридармон ва бошқалар муолажалар буюрилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.