Entomologiya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–149-b. — ziyouz.com

Entomologiya (lot. — haşarotlar va ...logiya) — haşarotlar töğrisidagi fan. Haşarotlarning tuzilişi, hayot keçirişi, ularning individual va tarixiy rivojlanişi, xilmaxilligi, yer yuzida tarqalişi, yaşaş muhiti bilan munosabatlari va boşqalarni örganadi. Vazifasiga binoan, nazariy, ya'ni umumiy E. va amaliy E. farq qilinadi. Umumiy E. haşarotlar morfologiyasi, embriologiyasi, fiziologiyasi, biokimyosi, etologiyasi, entomogeografiyasi, paleontologiyasi, sistematikasi va boşqalar fanlarga ajratiladi. Bu fanlarni örganiş obyektiga binoan, yanada kiçikroq bölimlarga ajratiş mumkin. Mas, sistematika tarkibida koleopterologiya — qattiq qanotlilarni, lepidopterologiya — kapalaklarni, mirmikologiya — çumolilarni örganadi.

Amaliy E.ning örganiş obyekti — q.x. ösimliklari va mahsulotlari zararkunandalari, odam, hayvonlar va ösimliklarning parazitlari hamda xalq xöjaligida va tabiatda foydali ahamiyatga ega bölgan haşarotlar. Amaliy E. ham öz vazifasiga binoan, örmon zararkunandalari (örmon E.si), q.x. ekinlari zararkunandalari (q.x. E.si), xonaki va yovvoyi hayvonlarda parazitlik qiluvçi haşarotlar (veterinariya E.si), odamda parazitlik qiluvçi (tibbiyot E.si) hamda odam foydalanadigan mahsulot beradigan tut va dub ipak qurti (ipakçilik), asalarni (asalariçilik) örganadigan fanlarga ajratiladi.

E. fani faqat 17-asrda gollandiya olimi Ya. Svammerdamning asalari anatomiyasi va rivojlanişi (1669), italiya olimlari M. Malpigining ipak qurti anatomiyasi va rivojlanişi (1686) va F. Buonannining haşarotlar oğiz organlarining tuzilişi, nemis olimi I. Gedartning haşarotlar metamorfozi töğrisidagi işlari asosida şakllandi. Şved olimi K. Linney haşarotlarning zamonaviy sistematikasiga asos soldi. U haşarotlarning 1936 turiga tavsif berib, qanotlarining tuzilişi asosida ularni 9 turkumga ajratadi va binar nomenklaturani asoslab beradi. 19-asrda ingliz entomologlari U. Kyorbi, J. Uestvud va J. Lebbok yana bir neça turkumlarni tavsiflab berişdi. Franiiya entomologi P. Laterl haşarotlarning sinf hajmidagi sistematikasini taklif etdi. 1831. Ç. Darvinnit «Turlarning kelib çiqişi» (1859) asarining yuzaga kelişi bilan haşarotlar sistematikasi filogenetik asosda tuzila boşlandi. 19-asrning 2-yarmida haşarotlar anatomiyasi va metamorfozi töğrisida yirik işlar paydo böladi. Rus olimlari N.P.Vagner pedogenezni (1862), A.A.Tixomirov ipak qurtida sun'iy partenogenezni (1886), A.O.Kovalevskiy haşarotlarda murtak varaqdarini (1869—71), P. Marşal poliembrioniyani (1898) kaşf etişdi.

20-asr davomida dunyo entomofaunasi böyiça juda katta material töplandi; nazariy va amaliy E. sohasida köplab kaşfiyotlar qilindi. 20-asr oxirlariga kelib haşarotlarning 1 mln.dan ortiq turi aniqlandi; turkumlar soni 40 ga yaqinlaşdi, haşarotlar sistematikasi qayta körib çiqildi va takomillaştirildi. E.da yangi va ança nozik metodlar (elektron mikroskopiya, kariosistematika) va kompyuter texnologiyasi, sistematikada sonli taksonomiya va taksonomik taxlil qöllanila boşlandi (amerika olimi R. Sokal, rus olimi Ye.S.Smirnov va boşqalar). Haşarotlar fiziologiyasi, nafas olişi (daniyalik olim A.Krog), ayiriş (ingliz olimi V.B.Unglsuort), sezgi organlari, qutblaşgan nurni qabul qiliş va unda möljal oliş (nemis olimi K. Friş) va boşqalar masalalar keng miqyosda örganila boşlandi. Haşarotlar markaziy nerv sistemasining gormon ajratişi (polyak olimi S. Kopets, 1917), tullaş gormonlari—ekdizonlar (A.Butenand, 1954), haşarotlar rivojlanişini boşqaruvçi yuvenil gormon (K. Uilyams, 1956) kaşf qilindi.

20-asrning 2-yarmiga kelib haşarotlar ajratadigan va ular xattiharakatini boşqaradigan feromonlarning kaşf etilişi (nemis olimi A. Butenand va boşqalar) haşarotlar xattiharakatini örganişga qiziqişni kuçaytirdi. 20-asr örtalarida asalarilar tilining kaşf etilişi (nemis zoologi K. Friş) bilan etologiya E.ning yetakçi tarmoqlaridan biriga aylandi.

Haşarotlar ekologiyasi sohasidagi dastlabki yirik tadqiqotlar amerika olimlari V.Şelford (1913) va R. Çempen (1931) nomi bilan boğliq. Nemis olimi G. Blunk (1922) haşarotlarning yaşaş muhiti bilan özaro munosabatlarini örganadi va ularning rivojlanişi harorat bilan boğliqligini körsatadi. Norvegiya biologi K. Fegri (1975) haşarotlar bilan entomofil ösimliklar örtasidagi murakkab munosabatlarni umumlaştiradi.

Amaliy E. sohasida tadqiqotlar 19va 20-asr çegarasida rivojlana boşladi. Dastlabki yirik işlar örmon, dala va poliz ekinlarining zararkunandalarini örganişga bağişlangan edi (nemis olimlari Yu. Ratseburg, 1837—44; G. Nerdlinger, 1869; Kaltenx, 1874; rus olimi F. P. Keppen, 188184).

Tibbiyot E.ning rivojlanişi bezgak kasalligini tarqatuvçi çivinning örganilişidan boşlandi (rus olimi V.Ya.Danilovskiy, 1888; italyan olimi E. Martini, 1923, 1941 va boşqalar). Tibbiyot va veterinariya E.ning rivojlanişida rus olimlari V.N.Beklemişevning bezgak çivinini örganiş sohasidagi işlari, Ye.N.Pavlovskiyning transmissiv (haşarotlar va boşqalar böğimoyokdilar orqali tarqaladigan) kasalliklarning tibbiy manbaligi töğrisidagi ta'limoti katta ahamiyatga ega böldi.

Örta Osiyo hududida, jumladan, Özbekistonda E. sohasida tadqiqotlarni rus tabiatşunos olimi A. B. Fedçenko boşlab bergan. U Olay va Zarafşon böylab ötkazgan ekspeditsiyalarida (1868—71) haşarotlarning 2000 ga yaqin kolleksiyasini töplagan. V.F.Oşanin (1844— 45) Amudaryo yuqori qismida tarqalgan haşarotlarni örganadi. Uning «Turkiston çala qattiq qanotlilari faunasi zoogeofafiyasi» (1891) asarida 700 dan ortiq haşarotlar töğrisida ma'lumot beriladi. 1898 yilda q.x. zararkunandalarini örganiş maqsadida Turkiston q.x. jamiyati qoşida «Çigirtka komiteti», 1911 yilda Toşkentda Turkiston entomologik stansiyasi taşkil etilib, 1925 yilda Özbekiston ösimliklarni himoya qiliş stansiyasiga aylantiriladi. Stansiyada q.x. zararkunanda haşarotlarini örganiş va ularga qarşi kuraş çoralarini işlab çiqiş böyiça bir qança tadqiqotlar olib borildi (V.I. Plotnikov, V.V.Yaxontov, P.P.Arxangelskiy, V.V.Nikolskiy). 1929 yil ğöza zararkunandalarini örganiş böyiça maxsus stansiya taşkil etilib, 1958 yilda uning bazasida Örta Osiyo ösimliklarni himoya qiliş ilmiy tekşiriş instituti oçildi.

Özbekistonda tibbiyot va veterinariya E.si sohasidagi tadqiqotlar bezgak kasalligi qözğatuvçisini örganiş bilan boşlandi. 1913 yilda Turkistonda odam va hayvonlar tropik kasalliklarini örganiş böyiça ötkazilgan ekspeditsiya hisobotida bezgak kasalligini tarqatuvçi çivinlar töğrisida ma'lumot beriladi (V.L.Yakimov). 20-asrning 20—30-y.larida bezgak kasalligi va bezgak paşşasini örganiş böyiça keng miqyosda tadqiqotlar olib boriladi (N.I.Xodukin, L.M.Isayev); bezgakni tadqiq etuvçi bir qança stansiyalar va Samarqand şahrida Tropik kasalliklar (hoz. Tibbiyot parazitologiyasi) instituti taşkil etildi. 1920 yildan boşlab Turkiston davlat un-ti kafedralari qoşida entomologiya sohasidagi işlar boşlab yuborildi (A.L.Brodskiy). Qon söruvçi ikki qanotlilarni örganiş böyiça Özbekiston FA Zoologiya in-tida olib borilgan işlar ular turlari tarkibi, tarqalişi, ekologik xususiyatlari va epidemiologik ahamiyatini aniqlaşga imkon berdi (E.I.Gan, M.K. Qodirova).

E. sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar tufayli hozir ğöza va boşqalar qişloq xöjaligi ekinlari hamda ombor zararkunandalari töğrisida katta ma'lumotlar yiğildi (V.V.Yaxontov, A. G. Davletşina), kuzgi va ğöza tunlamining tez köpayib ketişini prognoz qiliş metodlari işlab çiqildi (K.I.Larçenko, F.M.Uspenskiy, F.N.Stepanov, S.A.Juravskaya, A. Ş.Hamroyev va boşqalar); ğöza maysalari va ildizida zararkunandalik qiluvçi haşarotlar (R.O. Olimjonov), q.x. mahsulotlari zaxiralari (SM. Alimuhamedov), boğ va örmon zararkunandalari (X.T.Nevskiy, M.I.Kosobutskiy, I.K. Maxnovskiy) örganildi.

Hoz. davrda E. sohasida asosiy z'tibor haşarotlarning xilmaxilligi, ularning noyob va yöqolib borayotgan turlarini örganiş, zararkunanda haşarotlar (jumladan termitlar)ga qarşi kuraşning atrof muhitga kam ziyon yetkazadigan ilmiy tadqiqot işlari olib borilmoqda. Bu maqsadda har xil biologik faol preparatlar, jumladan, attraktantlar, feromonlar va jinsiy gormonlardan foydalaniş metodlari işlab çiqilmoqda. Özbekistonda E. sohasida tadqiqotlar Özbekiston FA Zoologiya inti, Ösimliklarni himoya qiliş inti, Sabzavot, poliz ekinlari va kartoşkaçilik inti, Manzarali boğdorçilik va örmon xöjaligi ilmiyişlab çiqariş markazi, Respublika karantin lab.si, Veterinariya instituti hamda deyarli barça oliy öquv yurtlari kafedralaritsa olib boriladi.

Ad.: Bey-Biyenko G.Ya., Obşaya entomologiya, 2 izd., I., 1971; Nasekomme Uzbekistana, T., 1993; Mavlonov O., Xurramov Ş., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.

Jaloliddin Azimov, Oçil Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭНТОМОЛОГИЯ (лот. — ҳашаротлар ва ...логия) — ҳашаротлар тўғрисидаги фан. Ҳашаротларнинг тузилиши, ҳаёт кечириши, уларнинг индивидуал ва тарихий ривожланиши, хилмахиллиги, ер юзида тарқалиши, яшаш муҳити билан муносабатлари ва бошқаларни ўрганади. Вазифасига биноан, назарий, яъни умумий Э. ва амалий Э. фарқ қилинади. Умумий Э. ҳашаротлар морфологияси, эмбриологияси, физиологияси, биокимёси, этологияси, энтомогеографияси, палеонтологияси, систематикаси ва бошқалар фанларга ажратилади. Бу фанларни ўрганиш объектига биноан, янада кичикроқ бўлимларга ажратиш мумкин. Мас, систематика таркибида колеоптерология — қаттиқ қанотлиларни, лепидоптерология — капалакларни, мирмикология — чумолиларни ўрганади.

Амалий Э.нинг ўрганиш объекти — қ.х. ўсимликлари ва маҳсулотлари зараркунандалари, одам, ҳайвонлар ва ўсимликларнинг паразитлари ҳамда халқ хўжалигида ва табиатда фойдали аҳамиятга эга бўлган ҳашаротлар. Амалий Э. ҳам ўз вазифасига биноан, ўрмон зараркунандалари (ўрмон Э.си), қ.х. экинлари зараркунандалари (қ.х. Э.си), хонаки ва ёввойи ҳайвонларда паразитлик қилувчи ҳашаротлар (ветеринария Э.си), одамда паразитлик қилувчи (тиббиёт Э.си) ҳамда одам фойдаланадиган маҳсулот берадиган тут ва дуб ипак қурти (ипакчилик), асаларни (асаларичилик) ўрганадиган фанларга ажратилади.

Э. фани фақат 17-асрда голландия олими Я. Сваммердамнинг асалари анатомияси ва ривожланиши (1669), италия олимлари М. Мальпигининг ипак қурти анатомияси ва ривожланиши (1686) ва Ф. Буонаннининг ҳашаротлар оғиз органларининг тузилиши, немис олими И. Гедартнинг ҳашаротлар метаморфози тўғрисидаги ишлари асосида шаклланди. Швед олими К. Линней ҳашаротларнинг замонавий систематикасига асос солди. У ҳашаротларнинг 1936 турига тавсиф бериб, қанотларининг тузилиши асосида уларни 9 туркумга ажратади ва бинар номенклатурани асослаб беради. 19-асрда инглиз энтомологлари У. Кёрби, Ж. Уэствуд ва Ж. Леббок яна бир неча туркумларни тавсифлаб беришди. Франиия энтомологи П. Латерл ҳашаротларнинг синф ҳажмидаги систематикасини таклиф этди. 1831. Ч. Дарвиннит «Турларнинг келиб чиқиши» (1859) асарининг юзага келиши билан ҳашаротлар систематикаси филогенетик асосда тузила бошланди. 19-асрнинг 2-ярмида ҳашаротлар анатомияси ва метаморфози тўғрисида йирик ишлар пайдо бўлади. Рус олимлари Н.П.Вагнер педогенезни (1862), А.А.Тихомиров ипак қуртида сунъий партеногенезни (1886), А.О.Ковалевский ҳашаротларда муртак варақдарини (1869—71), П. Маршал полиэмбрионияни (1898) кашф этишди.

20-аср давомида дунё энтомофаунаси бўйича жуда катта материал тўпланди; назарий ва амалий Э. соҳасида кўплаб кашфиётлар қилинди. 20-аср охирларига келиб ҳашаротларнинг 1 млн.дан ортиқ тури аниқланди; туркумлар сони 40 га яқинлашди, ҳашаротлар систематикаси қайта кўриб чиқилди ва такомиллаштирилди. Э.да янги ва анча нозик методлар (электрон микроскопия, кариосистематика) ва компьютер технологияси, систематикада сонли таксономия ва таксономик тахлил қўлланила бошланди (америка олими Р. Сокал, рус олими Е.С.Смирнов ва бошқалар). Ҳашаротлар физиологияси, нафас олиши (даниялик олим А.Крог), айириш (инглиз олими В.Б.Унглсуорт), сезги органлари, қутблашган нурни қабул қилиш ва унда мўлжал олиш (немис олими К. Фриш) ва бошқалар масалалар кенг миқёсда ўрганила бошланди. Ҳашаротлар марказий нерв системасининг гормон ажратиши (поляк олими С. Копец, 1917), туллаш гормонлари—экдизонлар (А.Бутенанд, 1954), ҳашаротлар ривожланишини бошқарувчи ювенил гормон (К. Уильямс, 1956) кашф қилинди.

20-асрнинг 2-ярмига келиб ҳашаротлар ажратадиган ва улар хаттиҳаракатини бошқарадиган феромонларнинг кашф этилиши (немис олими А. Бутенанд ва бошқалар) ҳашаротлар хаттиҳаракатини ўрганишга қизиқишни кучайтирди. 20-аср ўрталарида асаларилар тилининг кашф этилиши (немис зоологи К. Фриш) билан этология Э.нинг етакчи тармоқларидан бирига айланди.

Ҳашаротлар экологияси соҳасидаги дастлабки йирик тадқиқотлар америка олимлари В.Шелфорд (1913) ва Р. Чемпен (1931) номи билан боғлиқ. Немис олими Г. Блунк (1922) ҳашаротларнинг яшаш муҳити билан ўзаро муносабатларини ўрганади ва уларнинг ривожланиши ҳарорат билан боғлиқлигини кўрсатади. Норвегия биологи К. Фегри (1975) ҳашаротлар билан энтомофил ўсимликлар ўртасидаги мураккаб муносабатларни умумлаштиради.

Амалий Э. соҳасида тадқиқотлар 19ва 20-аср чегарасида ривожлана бошлади. Дастлабки йирик ишлар ўрмон, дала ва полиз экинларининг зараркунандаларини ўрганишга бағишланган эди (немис олимлари Ю. Ратцебург, 1837—44; Г. Нердлингер, 1869; Кальтенх, 1874; рус олими Ф. П. Кеппен, 188184).

Тиббиёт Э.нинг ривожланиши безгак касаллигини тарқатувчи чивиннинг ўрганилишидан бошланди (рус олими В.Я.Даниловский, 1888; италян олими Э. Мартини, 1923, 1941 ва бошқалар). Тиббиёт ва ветеринария Э.нинг ривожланишида рус олимлари В.Н.Беклемишевнинг безгак чивинини ўрганиш соҳасидаги ишлари, Е.Н.Павловскийнинг трансмиссив (ҳашаротлар ва бошқалар бўғимоёкдилар орқали тарқаладиган) касалликларнинг тиббий манбалиги тўғрисидаги таълимоти катта аҳамиятга эга бўлди.

Ўрта Осиё ҳудудида, жумладан, Ўзбекистонда Э. соҳасида тадқиқотларни рус табиатшунос олими А. Б. Федченко бошлаб берган. У Олай ва Зарафшон бўйлаб ўтказган экспедицияларида (1868—71) ҳашаротларнинг 2000 га яқин коллекциясини тўплаган. В.Ф.Ошанин (1844— 45) Амударё юқори қисмида тарқалган ҳашаротларни ўрганади. Унинг «Туркистон чала қаттиқ қанотлилари фаунаси зоогеофафияси» (1891) асарида 700 дан ортиқ ҳашаротлар тўғрисида маълумот берилади. 1898 йилда қ.х. зараркунандаларини ўрганиш мақсадида Туркистон қ.х. жамияти қошида «Чигиртка комитети», 1911 йилда Тошкентда Туркистон энтомологик станцияси ташкил этилиб, 1925 йилда Ўзбекистон ўсимликларни ҳимоя қилиш станциясига айлантирилади. Станцияда қ.х. зараркунанда ҳашаротларини ўрганиш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш бўйича бир қанча тадқиқотлар олиб борилди (В.И. Плотников, В.В.Яхонтов, П.П.Архангельский, В.В.Никольский). 1929 йил ғўза зараркунандаларини ўрганиш бўйича махсус станция ташкил этилиб, 1958 йилда унинг базасида Ўрта Осиё ўсимликларни ҳимоя қилиш илмий текшириш институти очилди.

Ўзбекистонда тиббиёт ва ветеринария Э.си соҳасидаги тадқиқотлар безгак касаллиги қўзғатувчисини ўрганиш билан бошланди. 1913 йилда Туркистонда одам ва ҳайвонлар тропик касалликларини ўрганиш бўйича ўтказилган экспедиция ҳисоботида безгак касаллигини тарқатувчи чивинлар тўғрисида маълумот берилади (В.Л.Якимов). 20-асрнинг 20—30-й.ларида безгак касаллиги ва безгак пашшасини ўрганиш бўйича кенг миқёсда тадқиқотлар олиб борилади (Н.И.Ходукин, Л.М.Исаев); безгакни тадқиқ этувчи бир қанча станциялар ва Самарқанд шаҳрида Тропик касалликлар (ҳоз. Тиббиёт паразитологияси) институти ташкил этилди. 1920 йилдан бошлаб Туркистон давлат ун-ти кафедралари қошида энтомология соҳасидаги ишлар бошлаб юборилди (А.Л.Бродский). Қон сўрувчи икки қанотлиларни ўрганиш бўйича Ўзбекистон ФА Зоология ин-тида олиб борилган ишлар улар турлари таркиби, тарқалиши, экологик хусусиятлари ва эпидемиологик аҳамиятини аниқлашга имкон берди (Э.И.Ган, М.К. Қодирова).

Э. соҳасида олиб борилаётган тадқиқотлар туфайли ҳозир ғўза ва бошқалар қишлоқ хўжалиги экинлари ҳамда омбор зараркунандалари тўғрисида катта маълумотлар йиғилди (В.В.Яхонтов, А. Г. Давлетшина), кузги ва ғўза тунламининг тез кўпайиб кетишини прогноз қилиш методлари ишлаб чиқилди (К.И.Ларченко, Ф.М.Успенский, Ф.Н.Степанов, С.А.Журавская, А. Ш.Ҳамроев ва бошқалар); ғўза майсалари ва илдизида зараркунандалик қилувчи ҳашаротлар (Р.О. Олимжонов), қ.х. маҳсулотлари захиралари (СМ. Алимуҳамедов), боғ ва ўрмон зараркунандалари (Х.Т.Невский, М.И.Кособуцкий, И.К. Махновский) ўрганилди.

Ҳоз. даврда Э. соҳасида асосий зътибор ҳашаротларнинг хилмахиллиги, уларнинг ноёб ва йўқолиб бораётган турларини ўрганиш, зараркунанда ҳашаротлар (жумладан термитлар)га қарши курашнинг атроф муҳитга кам зиён етказадиган илмий тадқиқот ишлари олиб борилмоқда. Бу мақсадда ҳар хил биологик фаол препаратлар, жумладан, аттрактантлар, феромонлар ва жинсий гормонлардан фойдаланиш методлари ишлаб чиқилмоқда. Ўзбекистонда Э. соҳасида тадқиқотлар Ўзбекистон ФА Зоология инти, Ўсимликларни ҳимоя қилиш инти, Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик инти, Манзарали боғдорчилик ва ўрмон хўжалиги илмийишлаб чиқариш маркази, Республика карантин лаб.си, Ветеринария институти ҳамда деярли барча олий ўқув юртлари кафедраларица олиб борилади.

Ад.: Бей-Биенко Г.Я., Обшая энтомология, 2 изд., И., 1971; Насекомме Узбекистана, Т., 1993; Мавлонов О., Хуррамов Ш., Умуртқасизлар зоологияси, Т., 1998.

Жалолиддин Азимов, Очил Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.