Epidemiologiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158–159-b. — ziyouz.com
Epidemiologiya (epidemiya va ...logiya) — tibbiyotning bir sohasi. Infeksion kasalliklarnit kelib çiqiş sabablari, tarqalişini örganadi, şuningdek, ularga qarşi kuraş hamda oldini oliş çoralarini işlab çiqadi. E. biol., mikrobiologiya, virusologiya, genetika, biokimyo, fizika va boşqalar fanlar bilan çambarças boğliq. Umumiy va xususiy E. farqlanadi.
Umumiy E. yuqumli kasalliklar tasnifining evolyutsion asoslari, epidemik jarayon, E.ning kategoriya va qonuniyatlarini örganadi; xususiy E. har bir yuqumli kasallikning öziga xos tarixi, qözğatuvçisi, epidemiologiyasi, infeksiya manbai, yuqiş yöllari va vositalari, unga qarşi kuraş va oldini oliş usullarini örganadi.
E. tarixi uzoq ötmişga borib taqaladi. Zarduştiylikning muqaddas kitobi Avestoda diniy va falsafiy masalalar bilan birga tibbiyotga, xususan, yuqumli kasalliklarning tarqalişiga va ularning oldini olişga oid fikrlar bitilgan.
Ayrim kasalliklarning hayvonlardan yuqişi, şuningdek, bemor bilan muloqotda bölganda kasallik yuqişi mumkinligi va uning qözğatuvçisi organizmga turli yöllar — oğiz, burun va jinsiy a'zolar orqali kirişi öşa davrdayoq ma'lum bölgan. Yuqumli kasalliklarni ilmiy jihatdan asoslaşga urinişlar Gippokrat, örta asrlarda Roziy, ibn Sino va boşqalarning asarlarida öz ifodasini topgan. Abu Ali ibn Sino özining «Tib qonunlari» asarida kasalliklarni keltirib çiqaruvçi asosiy sabablar, ularni qözğatuvçi omillar, kasallik alomatlari va ularning oldini oliş haqida fikrlar bildirgan. Unda bir qança xavfli yuqumli kasalliklar (vabo, ölat, çin çeçak, sil va boşqalar)ning közga körinmas qözğatuvçilari va ularning mexanizmi, şuningdek, yuqumli kasalliklarning vujudga kelişida ifloslangan suv, havo kabi taşqi omillar muhim rol öynaşi haqida ma'lumotlar keltirilgan.
ArRoziy çin çeçak, kökyötal kasalliklarini ta'riflab bergan. U öz asarlarida birinçilardan bölib çin çeçak kasalligining oldini oliş uçun soğlom kişilarni bemorlarning çeçak (pustula) pufakçasidan olingan suyuklik bilan emlaş töğrisida fikr yuritgan.
17-asrga kelib ingliz vraçi E.D.Jenner çeçak kasalligini davolaş uçun çeçakka qarşi emlaş usulini taklif etdi. Fransuz olimi L. Paster, nemis olimi R. Aoxning yuqumli kasalliklar kelib çiqişida öziga xos qözğatuvçi — mikroblarnnt rolini isbotlab bergan kaşfiyotlari, immunitet haqidagi ta'limotga ilmiy asos solgan. I.I. Meçnikov va şogirdlarining tadqiqotlari, ilk bor filtrlanuvçi viruslarni tavsiflab bergan D. I.Ivanovskiyning işlari E.da katta ahamiyatga ega böldi. Tibbiyot va soğliqni saqlaş işining keyingi taraqqiyoti natijasida E. fani va amaliyotida muhim yutuqlarga erişildi. Köp mamlakatlarda, jumladan, Uzbekistonda yirik epidemiolog olimlar rahbarligida sanitariyaepidemiologiya xitçati taşkil etildi.
Uzbekistonda E.ning rivoji Epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar institutşşş taşkil etilişi, L. M. Isayev, P.F.Borovskiy, T.X.Najmiddinov kabi yirik olimlarning Özbekistonda bir qança yuqumli kasalliklarga, jumladan, bezgak, rişta, leyşmanioz, iç terlamaga qarşi quraşişda erişgan muvaffaqiyatlari bilan boğliq. Şuningdek, özbek olimlari A.Z.Zohidov, S.N.Bobojonov, I.Q.Musaboyev va boşqalar E. sohasida olib borgan işlari bilan sanitariya va epidemiologiya rivojiga salmoqli hissa qöşdilar. Respublikada yuqumli kasalliklar epidemiologiyasini örganiş va ularning oldini oliş tadbirlarini işlab çiqiş, yuqumli kasalliklarni kamaytiriş masalalari ustida tadqiqotlar olib borilmoqda.
Hoz. vaqtda epidemik kasalliklarning yuzaga kelişi, tarqalişi va yöqotilişini örganuvçi yangi bir yönaliş — yuqumli bölmagan kasalliklar epidemiologiyasi yuzaga keldi. Uning asosiy vazifasi bunday kasalliklarning etiologiyasi va patogeneziga doir ma'lumotlarni tahlil qiliş asosida ularga qarşi profilaktika usullarini işlab çiqiş hamda aholi orasida xavfli ösma kasalliklari va boşqalar surunkali yuqumli bölmagan kasalliklardan yuzaga keluvçi ölim hollarini kamaytirişdan iborat. Toşkent tibbiyot akademiyasida, şuningdek, Özbekistondagi mavjud barça tibbiyot intlarida, Toşkent vraçlar malakasini oşiriş institutida E. kafedralari bor.
Ad. .Musaboyev E.I., Boyjonov A. K., Yuqumli kasalliklar, epidemiologiya va parazitologiya asoslari, T., 2004.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭПИДЕМИОЛОГИЯ (эпидемия ва ...логия) — тиббиётнинг бир соҳаси. Инфекцион касалликларнит келиб чиқиш сабаблари, тарқалишини ўрганади, шунингдек, уларга қарши кураш ҳамда олдини олиш чораларини ишлаб чиқади. Э. биол., микробиология, вирусология, генетика, биокимё, физика ва бошқалар фанлар билан чамбарчас боғлиқ. Умумий ва хусусий Э. фарқланади.
Умумий Э. юқумли касалликлар таснифининг эволюцион асослари, эпидемик жараён, Э.нинг категория ва қонуниятларини ўрганади; хусусий Э. ҳар бир юқумли касалликнинг ўзига хос тарихи, қўзғатувчиси, эпидемиологияси, инфекция манбаи, юқиш йўллари ва воситалари, унга қарши кураш ва олдини олиш усулларини ўрганади.
Э. тарихи узоқ ўтмишга бориб тақалади. Зардуштийликнинг муқаддас китоби Авестода диний ва фалсафий масалалар билан бирга тиббиётга, хусусан, юқумли касалликларнинг тарқалишига ва уларнинг олдини олишга оид фикрлар битилган.
Айрим касалликларнинг ҳайвонлардан юқиши, шунингдек, бемор билан мулоқотда бўлганда касаллик юқиши мумкинлиги ва унинг қўзғатувчиси организмга турли йўллар — оғиз, бурун ва жинсий аъзолар орқали кириши ўша даврдаёқ маълум бўлган. Юқумли касалликларни илмий жиҳатдан асослашга уринишлар Гиппократ, ўрта асрларда Розий, ибн Сино ва бошқаларнинг асарларида ўз ифодасини топган. Абу Али ибн Сино ўзининг «Тиб қонунлари» асарида касалликларни келтириб чиқарувчи асосий сабаблар, уларни қўзғатувчи омиллар, касаллик аломатлари ва уларнинг олдини олиш ҳақида фикрлар билдирган. Унда бир қанча хавфли юқумли касалликлар (вабо, ўлат, чин чечак, сил ва бошқалар)нинг кўзга кўринмас қўзғатувчилари ва уларнинг механизми, шунингдек, юқумли касалликларнинг вужудга келишида ифлосланган сув, ҳаво каби ташқи омиллар муҳим роль ўйнаши ҳақида маълумотлар келтирилган.
АрРозий чин чечак, кўкйўтал касалликларини таърифлаб берган. У ўз асарларида биринчилардан бўлиб чин чечак касаллигининг олдини олиш учун соғлом кишиларни беморларнинг чечак (пустула) пуфакчасидан олинган суюклик билан эмлаш тўғрисида фикр юритган.
17-асрга келиб инглиз врачи Э.Д.Женнер чечак касаллигини даволаш учун чечакка қарши эмлаш усулини таклиф этди. Француз олими Л. Пастер, немис олими Р. Аохнинг юқумли касалликлар келиб чиқишида ўзига хос қўзғатувчи — микробларннт ролини исботлаб берган кашфиётлари, иммунитет ҳақидаги таълимотга илмий асос солган. И.И. Мечников ва шогирдларининг тадқиқотлари, илк бор фильтрланувчи вирусларни тавсифлаб берган Д. И.Ивановскийнинг ишлари Э.да катта аҳамиятга эга бўлди. Тиббиёт ва соғлиқни сақлаш ишининг кейинги тараққиёти натижасида Э. фани ва амалиётида муҳим ютуқларга эришилди. Кўп мамлакатларда, жумладан, Узбекистонда йирик эпидемиолог олимлар раҳбарлигида санитарияэпидемиология хитчати ташкил этилди.
Узбекистонда Э.нинг ривожи Эпидемиология, микробиология ва юқумли касалликлар институтшшш ташкил этилиши, Л. М. Исаев, П.Ф.Боровский, Т.Х.Нажмиддинов каби йирик олимларнинг Ўзбекистонда бир қанча юқумли касалликларга, жумладан, безгак, ришта, лейшманиоз, ич терламага қарши қурашишда эришган муваффақиятлари билан боғлиқ. Шунингдек, ўзбек олимлари А.З.Зоҳидов, С.Н.Бобожонов, И.Қ.Мусабоев ва бошқалар Э. соҳасида олиб борган ишлари билан санитария ва эпидемиология ривожига салмоқли ҳисса қўшдилар. Республикада юқумли касалликлар эпидемиологиясини ўрганиш ва уларнинг олдини олиш тадбирларини ишлаб чиқиш, юқумли касалликларни камайтириш масалалари устида тадқиқотлар олиб борилмоқда.
Ҳоз. вақтда эпидемик касалликларнинг юзага келиши, тарқалиши ва йўқотилишини ўрганувчи янги бир йўналиш — юқумли бўлмаган касалликлар эпидемиологияси юзага келди. Унинг асосий вазифаси бундай касалликларнинг этиологияси ва патогенезига доир маълумотларни таҳлил қилиш асосида уларга қарши профилактика усулларини ишлаб чиқиш ҳамда аҳоли орасида хавфли ўсма касалликлари ва бошқалар сурункали юқумли бўлмаган касалликлардан юзага келувчи ўлим ҳолларини камайтиришдан иборат. Тошкент тиббиёт академиясида, шунингдек, Ўзбекистондаги мавжуд барча тиббиёт интларида, Тошкент врачлар малакасини ошириш институтида Э. кафедралари бор.
Ад. .Мусабоев Э.И., Бойжонов А. К., Юқумли касалликлар, эпидемиология ва паразитология асослари, Т., 2004.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.