Epidermis
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160-b. — ziyouz.com
Epidermis (epi... va derma) hayvonlarda teri epiteliysining ektodermadan hosil böladigan sirtqi qavati. Umurtqasizlarda bir qavat E., ya'ni gipoderma çiğanoq yoki kutikulani hosil qiladi. Umurtqalilarda E. bazal membrana ustida joylaşgan bir neça qavat epiteliydan iborat. Bazal hujayralar ustida 5—10 qavat pixli hujayralar joylaşgan. E.ning quyi qavati bazal membrana hujayralari bilan birga ösadigan qavatni hosil qiladi. Bölinib köpayadigan ösuvçi hujayralar hisobiga E.ning doimo ölib turadigan sirtqi: donador (3—4 qavat bölib joylaşgan hujayralar), yaltiroq (3—4 qavat bölib joylaşgan hujayralar) va köp qavatli muguz qavat hujayralarga almaşinib turadi. Bazal membrana yaqinida joylaşgan E. qavati hujayralari silindrsimon yoki kubsimon böladi. Sirtqi qavatga yaqinlaşgan sari hujayralar yassilaşadi va qalinlaşib uvalanadi. Odamda E. hujayralari 20 sutkada töliq almaşinadi. Teri funksiyasi, asosan, E. hujayralarining tuzilişi va xossalari bilan boğliq.
Ösimliklarda E. (epiderma, pöst) — yoş barglar, novdalar, meva, uruğ va gullarda ösiş konusi protodermasidan hosil böladigan birlamçi qoplovçi töqima. E. hujayralari bir qavat bölib joylaşgan; sirtdan kutikula, yupqa mum qavati va tirik yoki ölik tukçalar bilan qoplangan. E. hujayralari taşqi qobiğidagi teşikçalar orkali suv va oziq moddalar ötadi. E.da kuçli ixtisoslaşgan tuzilmalar — oğizçalarni yopuvçi hujayralar, har xil funksiyani bajaruvçi trixomalar (tukçalar hosil qiluvçi hujayralar), gidadotlar (ösimlikdan tomçi suyuqlik va tuzlarni çiqaruvçi hujayralar) va boşqalar şakllanadi. E. baryer (tösiq) funksiyasini bajaradi; içki töqimalarni şikastlaniş va qurib qolişdan saqlaydi; gaz almaşinuvi, suv buğlanişi, şimiş va sekret (jumladan, fermentlar va gormonlar) işlab çiqariş vazifasini bajaradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭПИДЕРМИС (эпи... ва дерма) ҳайвонларда тери эпителийсининг эктодермадан ҳосил бўладиган сиртқи қавати. Умуртқасизларда бир қават Э., яъни гиподерма чиғаноқ ёки кутикулани ҳосил қилади. Умуртқалиларда Э. базал мембрана устида жойлашган бир неча қават эпителийдан иборат. Базал ҳужайралар устида 5—10 қават пихли ҳужайралар жойлашган. Э.нинг қуйи қавати базал мембрана ҳужайралари билан бирга ўсадиган қаватни ҳосил қилади. Бўлиниб кўпаядиган ўсувчи ҳужайралар ҳисобига Э.нинг доимо ўлиб турадиган сиртқи: донадор (3—4 қават бўлиб жойлашган ҳужайралар), ялтироқ (3—4 қават бўлиб жойлашган ҳужайралар) ва кўп қаватли мугуз қават ҳужайраларга алмашиниб туради. Базал мембрана яқинида жойлашган Э. қавати ҳужайралари цилиндрсимон ёки кубсимон бўлади. Сиртқи қаватга яқинлашган сари ҳужайралар яссилашади ва қалинлашиб уваланади. Одамда Э. ҳужайралари 20 суткада тўлиқ алмашинади. Тери функцияси, асосан, Э. ҳужайраларининг тузилиши ва хоссалари билан боғлиқ.
Ўсимликларда Э. (эпидерма, пўст) — ёш барглар, новдалар, мева, уруғ ва гулларда ўсиш конуси протодермасидан ҳосил бўладиган бирламчи қопловчи тўқима. Э. ҳужайралари бир қават бўлиб жойлашган; сиртдан кутикула, юпқа мум қавати ва тирик ёки ўлик тукчалар билан қопланган. Э. ҳужайралари ташқи қобиғидаги тешикчалар оркали сув ва озиқ моддалар ўтади. Э.да кучли ихтисослашган тузилмалар — оғизчаларни ёпувчи ҳужайралар, ҳар хил функцияни бажарувчи трихомалар (тукчалар ҳосил қилувчи ҳужайралар), гидадотлар (ўсимликдан томчи суюқлик ва тузларни чиқарувчи ҳужайралар) ва бошқалар шаклланади. Э. барьер (тўсиқ) функциясини бажаради; ички тўқималарни шикастланиш ва қуриб қолишдан сақлайди; газ алмашинуви, сув буғланиши, шимиш ва секрет (жумладан, ферментлар ва гормонлар) ишлаб чиқариш вазифасини бажаради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.