Epigenez

Epigenez (epi... va ...genez) — organizmlarning murtakdan asta-sekin yangi şakl özgarişlar natijasida rivojlanişi töğrisidagi ta'limot. «E.» terminini ingliz vraçi va fiziologi U. Garvey taklif etgan (1651). E. organizmlar tuzilişi xususiyatlarning jinsiy hujayralarda mujassamlaşuvi töğrisidagi preformizm ta'limotiga qarşi vujudga kelgan. Ammo E. va unga qarama-qarşi konsepsiyalar antik davrdan ma'lum bölgan. Rus embriologi va anatomi K.F.Volf va boşqalar olimlar işlari tufayli E. ta'limoti ğalaba qozonib, embriologiyanit rivojlanişi uçun zamin yaratildi. 19-asrning 70—80-y.larida sitologiyaning rivojlanişi bilan E.ni inkor qiluvçi juda köp irsiyat konsepsiyalari paydo böldi. 19-asr oxirida rivojlaniş mexanikasining paydo bölişi bilan E. yana qayta öz mavqeini egallaydi. Lekin E. köp jihatdan vitalistik xususiyatga ega bölgan (q. Vitşşzm). E. ta'limoti tarafdorlari hujayrada organizm uçun xos bölgan belgilar töliq jo qilinganligi, uning bundan keyingi rivojlanişi oldindan belgilab qöyilgan belgilarni taşqi, ya'ni moddiy bölmagan omillar ta'sirida yuzaga çiqişi töğrisidagi ğoyani ilgari surişgan. 20-asrda genetikaning yuzaga kelişi bilan oldingi sodda tuşunçalar örniga organizmlar ontogenezi qonuniyatlarini körsatib beruvçi genetik informatsiya töğrisidagi ğoyalar paydo böldi.

Hoz. zamon biol. sida organizmlar rivojlanişi davomida genetik informatsiyaning amalga oşirilişini organizmda paydo böladigan neyrogumoral va gormonal boğlaniş hamda muayayn taşqi ta'sir bilan boğlab tuşuntiriladi.