Epizootologiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–163-b. — ziyouz.com
Epizootologiya (epizootiya va ... logiya) — çorva mollari, parrandalar va quşlar yuqumli kasalliklarining paydo bölişi, tarqalişi va ularni tugatiş qonuniyatlarini örganadigan fan; epizootiyaning oldini oliş va unga qarşi kuraşning ilmiy asoslangan çoratadbirlarini işlab çiqiş bilan ham şuğullanadi.
Umumiy va xususiy E.ga bölinadi. Umumiy E. epizootiyalar paydo bölişining sabablarini, ular rivojlanişi va sönişining umumiy qonuniyatlarini hamda epizootiyaning oddini oliş va batamom yöqotiş umumiy çoratadbirlarini örganadi. Xususiy E. ayrim yuqumli kasallikning xususiyatlarini örganadi va unga qarşi kuraş tadbirlarini işlab çiqadi.
Hoz. davrda E.ning asosiy muammolari qator yuqumli kasalliklarning davriylik sababi, oksil kasalligi, kuturiş, kuydirgi, sil, brutsellyoz va boşqalar öta xavfli kasalliklarga qarşi kuraş tadbirlarini nazariy asoslaş, yuqumli kasalliklar evolyutsiyasi böyiça tadqiqotlar olib boriş, mikrob taşuvçanlikni, şartli patogen mikroorganizmlar tomonidan çaqiriladigan yuqumli kasalliklarda epizootik jarayonni örganiş, epizootik jarayonning tabiiy hamda ijtimoiy-iqtisodiy omillarini tadqiq qiliş, epizootologik tadqiqotining yagona standart usullarini işlab çiqiş va boşqalar 16—17-asrlarda yuqumli kasalliklarning qözğatuvçilari ma'lum bölmasada, ularning yuqumliligi va har bir kasallik paydo bölişining öziga xos sababi borligi aniklangan. 1861 yil fransuz olimi L. Paster ba'zi yuqumli kasalliklarning qözğatuvçilarini kaşf etgaç, E. ilmiy asosda rivojlana boşladi.
Özbekistonda E.ning rivojlanişi 1924 yilda akad. K.I.Skryabin nomidagi Özbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot instituti taşkil etilişi bilan boğliq. Öşa yillarda in-t olimlari kuydirgi, otlarning manqa, qoramollarning ölat va plevropnevmoniyasi, qöylarning çeçak va boşqalar yuqumli kasalliklarini tugatişda faol iştirok etdilar. Dastlabki 10 yillikda in-t Örta Osiyo çorvaçiligi uçun 10 dan ziyod biologik preparatlar işlab çiqardi. 1934 yil In-tda E. bölimi taşkil etildi, 1937 yilda prof. G.Obolduyev rahbarligida birinçi bölib Özbekiston tumanlarining yuqumli kasalliklar böyiça epizotik holati töliq örganildi va yuqumli kasalliklar tarqalişining epizootik xaritasi tuzildi. E. erişgan yutuqlar tufayli respublikada çorva mollarining sibir yarasi, ölat, kontagioz plevropnevmoniya va h.k. yukumli kasalliklari bartaraf etildi, ayrim kasalliklarning tarqalişi çeklandi.
Ad.: Parmonov M., Saidqulov B., Parmonov J., Epizootologiya, T., 1996.
Hoşim Nurmamatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭПИЗООТОЛОГИЯ (эпизоотия ва ... логия) — чорва моллари, паррандалар ва қушлар юқумли касалликларининг пайдо бўлиши, тарқалиши ва уларни тугатиш қонуниятларини ўрганадиган фан; эпизоотиянинг олдини олиш ва унга қарши курашнинг илмий асосланган чоратадбирларини ишлаб чиқиш билан ҳам шуғулланади.
Умумий ва хусусий Э.га бўлинади. Умумий Э. эпизоотиялар пайдо бўлишининг сабабларини, улар ривожланиши ва сўнишининг умумий қонуниятларини ҳамда эпизоотиянинг оддини олиш ва батамом йўқотиш умумий чоратадбирларини ўрганади. Хусусий Э. айрим юқумли касалликнинг хусусиятларини ўрганади ва унга қарши кураш тадбирларини ишлаб чиқади.
Ҳоз. даврда Э.нинг асосий муаммолари қатор юқумли касалликларнинг даврийлик сабаби, оксил касаллиги, кутуриш, куйдирги, сил, бруцеллёз ва бошқалар ўта хавфли касалликларга қарши кураш тадбирларини назарий асослаш, юқумли касалликлар эволюцияси бўйича тадқиқотлар олиб бориш, микроб ташувчанликни, шартли патоген микроорганизмлар томонидан чақириладиган юқумли касалликларда эпизоотик жараённи ўрганиш, эпизоотик жараённинг табиий ҳамда ижтимоий-иқтисодий омилларини тадқиқ қилиш, эпизоотологик тадқиқотининг ягона стандарт усулларини ишлаб чиқиш ва бошқалар 16—17-асрларда юқумли касалликларнинг қўзғатувчилари маълум бўлмасада, уларнинг юқумлилиги ва ҳар бир касаллик пайдо бўлишининг ўзига хос сабаби борлиги аникланган. 1861 йил француз олими Л. Пастер баъзи юқумли касалликларнинг қўзғатувчиларини кашф этгач, Э. илмий асосда ривожлана бошлади.
Ўзбекистонда Э.нинг ривожланиши 1924 йилда акад. К.И.Скрябин номидаги Ўзбекистон ветеринария илмий тадқиқот институти ташкил этилиши билан боғлиқ. Ўша йилларда ин-т олимлари куйдирги, отларнинг манқа, қорамолларнинг ўлат ва плевропневмонияси, қўйларнинг чечак ва бошқалар юқумли касалликларини тугатишда фаол иштирок этдилар. Дастлабки 10 йилликда ин-т Ўрта Осиё чорвачилиги учун 10 дан зиёд биологик препаратлар ишлаб чиқарди. 1934 йил Ин-тда Э. бўлими ташкил этилди, 1937 йилда проф. Г.Оболдуев раҳбарлигида биринчи бўлиб Ўзбекистон туманларининг юқумли касалликлар бўйича эпизотик ҳолати тўлиқ ўрганилди ва юқумли касалликлар тарқалишининг эпизоотик харитаси тузилди. Э. эришган ютуқлар туфайли республикада чорва молларининг сибирь яраси, ўлат, контагиоз плевропневмония ва ҳ.к. юкумли касалликлари бартараф этилди, айрим касалликларнинг тарқалиши чекланди.
Ад.: Пармонов М., Саидқулов Б., Пармонов Ж., Эпизоотология, Т., 1996.
Ҳошим Нурмаматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.