Epopeya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 169–170-b. — ziyouz.com
Epopeya (epos va yun. — yarataman, ijod qilaman) — umumxalq muammosi tasvir etilgan yirik hajmli epik asar. Qadimgi (yoki qahramonlik) E. hamda yangi zamon E.si kabi bosqiçlarga bölinadi. Badiiy söz taraqqiyotining ilk bosqiçida E. xalq qahramonlik eposining körinişlaridan biri hisoblangan. E.ning xalq oğzaki ijodi negizida yuzaga kelgan mumtoz namunalari sirasiga yunonlarning «Iliada» va «Odisseya», hindlarning «Mahabharata» va «Ramayana», fransuzlarning «Roland haqida qöşiq», nemislarning «Nibelunglar haqida qöşiq», özbeklarning «Göröğli», «Alpomiş» va boşqalar asarlari kiradi. Bu xil E.lar mazmuni murakkab va köp qirrali bölib, unda muayyan xalqning şakllaniş davridagi turmuşi, buyuk qahramonliklar, xalq taqdirida röy bergan keskin özgarişlar aks etadi. E. qahramonlari qiyofasida u yoki bu xalqning orzuintilişlari, qudrati va uluğvorligi öz ifodasini topadi. Badiiy fantaziya darajasiga kötarilgan obrazlilik, tasvirlanayotgan hodisalarning favqulodda mö'jizaviyligi, bayonning batafsilligi, syujet qamrovining keng va kölamdorligi, badiiy tasvir vositalarining yorqin hamda ta'sirçanligi qadimiy E.ga xos badiiy-estetik belgilardir.
Keyinçalik yozma adabiyotning ayrim vakillari E.ga xos miqiyos va kölamdorlikni özlarining individual ijodlariga köçirişga urinib, hajman yirik, mazmunan xalq hayotidagi muhim hodisalarni aks ettiruvçi asarlar yaratişga tutindilar (Vergiliy, «Eneida»; T. Tasso, «Ozod qilingan Quddus»; Volter, «Genriada» va boşqalar).
Uyğoniş davriga kelib, Yevropada ijtimoiy munosabatlarning keskin özgarişi yangi davrning tabiati va ehtiyojlariga mos keladigan E. yaratilişini talab etdi. Natijada Dante, Rable, Servantes va boşqalar buyuk ijodkorlar tomonidan E.ning qadimiy körinişlaridan ham şaklan, ham mazmunan farq qiladigan va yangi zamon talablariga javob bera oladigan yorqin namunalari yaratildi («Ilohiy komediya», «Gargantyua» va Pantagryuel», «Don Kixot» va boşqalar). Forsiy va turkiy adabiyotlardagi «Xamsa» asarlari ham jamiyat oldida turgan öta dolzarb hayotiy muammolarning monumental yösinda aks ettirilişi jihatidan E. talablariga javob bera oladi.
Yevropa adabiyotida ma'rifatçilik davrida realistik romanning şakllanişi E.ning yangi tipini vujudga keltiradi. Olamni realistik tarzda ifoda etgan E.lar yuzaga keldi (G.Fildingning «Topib olingan Tom Jons tarixi», Balzakning «Inson komediyasi», L. Tolstoyning «Uruş va tinçlik», F.Dostoyevskiyning «Akauka Karamazovlar» singari romanE. lari). Mazkur romanE.larning asosiy xususiyati ularda xalklar taqsirining, muayyan tarixiy jarayonning, umumxalq, umumjahon ahamiyatiga molik muammolarning keng va atrofliça aks ettirilganligida körinadi. 20-asr adabiyotida romanE.ning yaxşi namunalari yaratildi. Özining janr mohiyatiga köra, E. xarakteridagi qator monumental asarlar yuzaga keldi (M.Şoloxovning «Tinç Don», A.Tolstoyning «Sarsonliksargardonlikda», U.Folknerning «Qörğonça» va boşqalar). Bu E.larda jamiyat tarixiy taraqqiyotining muayyan jarayonlari hamda öşa muhitga xos qahramonlar xarakterining şakllaniş yöllari butun murakkabligi bilan teran aks ettirilgan.
Qozoqboy Yöldoşev, Islom Yoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭПОПЕЯ (эпос ва юн. — яратаман, ижод қиламан) — умумхалқ муаммоси тасвир этилган йирик ҳажмли эпик асар. Қадимги (ёки қаҳрамонлик) Э. ҳамда янги замон Э.си каби босқичларга бўлинади. Бадиий сўз тараққиётининг илк босқичида Э. халқ қаҳрамонлик эпосининг кўринишларидан бири ҳисобланган. Э.нинг халқ оғзаки ижоди негизида юзага келган мумтоз намуналари сирасига юнонларнинг «Илиада» ва «Одиссея», ҳиндларнинг «Маҳабҳарата» ва «Рамаяна», французларнинг «Роланд ҳақида қўшиқ», немисларнинг «Нибелунглар ҳақида қўшиқ», ўзбекларнинг «Гўрўғли», «Алпомиш» ва бошқалар асарлари киради. Бу хил Э.лар мазмуни мураккаб ва кўп қиррали бўлиб, унда муайян халқнинг шаклланиш давридаги турмуши, буюк қаҳрамонликлар, халқ тақдирида рўй берган кескин ўзгаришлар акс этади. Э. қаҳрамонлари қиёфасида у ёки бу халқнинг орзуинтилишлари, қудрати ва улуғворлиги ўз ифодасини топади. Бадиий фантазия даражасига кўтарилган образлилик, тасвирланаётган ҳодисаларнинг фавқулодда мўъжизавийлиги, баённинг батафсиллиги, сюжет қамровининг кенг ва кўламдорлиги, бадиий тасвир воситаларининг ёрқин ҳамда таъсирчанлиги қадимий Э.га хос бадиий-эстетик белгилардир.
Кейинчалик ёзма адабиётнинг айрим вакиллари Э.га хос миқиёс ва кўламдорликни ўзларининг индивидуал ижодларига кўчиришга уриниб, ҳажман йирик, мазмунан халқ ҳаётидаги муҳим ҳодисаларни акс эттирувчи асарлар яратишга тутиндилар (Вергилий, «Энеида»; Т. Тассо, «Озод қилинган Қуддус»; Вольтер, «Генриада» ва бошқалар).
Уйғониш даврига келиб, Европада ижтимоий муносабатларнинг кескин ўзгариши янги даврнинг табиати ва эҳтиёжларига мос келадиган Э. яратилишини талаб этди. Натижада Данте, Рабле, Сервантес ва бошқалар буюк ижодкорлар томонидан Э.нинг қадимий кўринишларидан ҳам шаклан, ҳам мазмунан фарқ қиладиган ва янги замон талабларига жавоб бера оладиган ёрқин намуналари яратилди («Илоҳий комедия», «Гаргантюа» ва Пантагрюэль», «Дон Кихот» ва бошқалар). Форсий ва туркий адабиётлардаги «Хамса» асарлари ҳам жамият олдида турган ўта долзарб ҳаётий муаммоларнинг монументал йўсинда акс эттирилиши жиҳатидан Э. талабларига жавоб бера олади.
Европа адабиётида маърифатчилик даврида реалистик романнинг шаклланиши Э.нинг янги типини вужудга келтиради. Оламни реалистик тарзда ифода этган Э.лар юзага келди (Г.Филдингнинг «Топиб олинган Том Жонс тарихи», Бальзакнинг «Инсон комедияси», Л. Толстойнинг «Уруш ва тинчлик», Ф.Достоевскийнинг «Акаука Карамазовлар» сингари романЭ. лари). Мазкур романЭ.ларнинг асосий хусусияти уларда халклар тақцирининг, муайян тарихий жараённинг, умумхалқ, умумжаҳон аҳамиятига молик муаммоларнинг кенг ва атрофлича акс эттирилганлигида кўринади. 20-аср адабиётида романЭ.нинг яхши намуналари яратилди. Ўзининг жанр моҳиятига кўра, Э. характеридаги қатор монументал асарлар юзага келди (М.Шолоховнинг «Тинч Дон», А.Толстойнинг «Сарсонликсаргардонликда», У.Фолкнернинг «Қўрғонча» ва бошқалар). Бу Э.ларда жамият тарихий тараққиётининг муайян жараёнлари ҳамда ўша муҳитга хос қаҳрамонлар характерининг шаклланиш йўллари бутун мураккаблиги билан теран акс эттирилган.
Қозоқбой Йўлдошев, Ислом Ёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.