Er-xotin

Er-xotin (ÖzRda, huquqiy holati) — özaro nikohda turgan şaxslar. Fuqarolik holati dalolatnomalarini yoziş (FHDYO) organlarida röyxatga olingan paytdan boşlab nikohni tuzganlar E.x. hisoblanadi va şu paytdan e'tiboran ular örtasida E.x.lik huquq va majburiyatlari vujudga keladi. Özbekiston Respublikasi oila qonunçiligiga binoan, faqat FHDYO organida qayd etilgan nikohgina E,x. lik huquq va majburiyatlarini keltirib çiqaradi. Diniy rasmrusumlarga binoan tuzilgan nikoh heç qanday huquqiy oqibatlarni keltirib çiqarmaydi. E.x.ning huquq va majburiyatlari 2 ga: şaxsiy huquq va majburiyatlar; mulkiy huquq va majburiyatlarga bölinadi.

E.x.ning şaxsiy huquq va majburiyatlariga E.x.ning oilada tengligi, familiya tanlaş huquqi, bolalar tarbiyasi va oila turmuşi masalalarini birgalikda hal qiliş, maşğulot turi, kasb va turar joy tanlaş huquqlari kiradi. E.x.ning oilada tengligi oila huquqining asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga asosan, «Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar » (46-modda). Oilada ham erkak va ayollar siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy masalalarda teng huquq hamda majburiyatga egadirlar. Bölajak E.x.lar nikohni qayd ettiriş uçun FXDYO organiga ariza berganidan söng, ularga özaro kelişuv asosida familiya tanlaş huquqi beriladi. Qonunçilik özaro rozilik, tenglik asosida er yoki xotinning familiyasini umumiy familiya qilib tanlaşlariga imkoniyat beradi. Bir tomon familiyasining özgarişi 2tomonning ham familiyasining özgarişiga olib kelmaydi. ÖzR Konstitutsiyasining 64-moddasiga köra, ota-onalar öz farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqiş va tarbiyalaşga majburdirlar. Uşbu norma Oila kodeksining 21modsasida ham belgilangan bölib, unga köra, bolalar tarbiyasi va oilaviy turmuşning boşqa masalalarini E.x. birgalikda hal qilişlari lozim böladi. Bu borada ular örtasida rozilik bölmasa, er yoki xotindan biri yoki ikkalasi birgalikda vujudga kelgan nizoni hal qiliş uçun tegişli davlat organiga murojaat etiş huquqiga egadir. E.x. maşğulot turi, kasb va turar joy tanlaş huquqlarida teng hisoblanadi. Oilada maşğulot turi, kasb tanlaş masalalari kelişilgan holda hal qilinadi. Ammo ularni uzilkesil hal qiliş E.x.ning har biriga tegişli bölgan huquq hisoblanadi.

E.x.ning mulkiy huquq va majburiyatlari 2 asosda: qonun va şartnoma asosida vujudga keladi. Qonun asosida vujudga keladigan mulkiy huquqlariga E.x.ning nikohgaça bölgan har birining xususiy mulki, ularning umumiy birgalikdagi mulklari, aliment huquq va majburiyatlaridan kelib çiqadigan mulkiy huquqlari kiradi. E.x. har birining xususiy mulkiga: er va xotinning nikohga qadar öziga tegişli bölgan molmulki, şuningdek, ulardan har birining nikoh davomida hadya, meros tariqasida yoki boşqa bepul bitimlar asosida olgan molmulki kiradi. E.x.ning xususiy mulkidan taşqari ularning şaxsiy foydalanişdagi buyumlari ham mavjud bölib, ular qimmatbaho buyumlar va zebu ziynatlardan boşqa şaxsiy foydalanişdagi buyumlar (kiyimboş, poyabzal va şahrik.)dir. Ular garçi nikoh davomida er va xotinning umumiy mablaği hisobiga olingan bölsa ham, ulardan foydalanib kelgan er yoki xotinning xususiy mulki hisoblanadi. Er va xotinning nikoh davomida orttirgan molmulklari, şuningdek, nikoh qayd etilgunga qadar, bölajak E.x. ning umumiy mablağlari hisobiga olingan molmulklari agar qonun yoki nikoh şartnomasida boşqaça xol körsatilmagan bölsa, ularning birgalikdagi umumiy mulki hisoblanadi (Oila kodeksi, 23-modda).

E.x.ning umumiy molmulkini böliş E.x.dan birining talabiga köra, ular nikohda bölgan davrda ham, nikohsan ajraşgandan keyin ham, şuningdek, kreditor er va xotindan birining umumiy mulkdagi uluşiga undiruvni qaratiş uçun umumiy molmulkni böliş talabi bilan arz qilgan hollarda amalga oşirilişi mumkin.

Özbekiston Respublikasi Oila kodeksida nikoh şartnomasi normalangan (29-modda). Unga binoan, E.x.lar yoki bölajak E.x.lar nikohda bölgan davrida va (yoki) E.x. nikohdan ajratilgan taqdirda, özlarining mulkiy huquq hamda majburiyatlarini nikoh şartnomasiga asosan kelişib, belgilab olişlari mumkin. Şartnoma şartlariga binoan, E.x.lar umumiy birgalikda, xususiy, aliment huquq va majburiyatlarini belgilab, özgartirib, bekor qilişlari mumkin.

E.x. bir-biriga moddiy yordam berişi şart. Bunday yordam berişdan boş tortilgan taqdirda, yordamga muhtoj, mehnatga layoqatsiz er yoki xotin, şuningdek, xotin homiladorlik davrida va örtada bola tuğilgandan boşlab 3 yil davomida, örtada bolaga qaragan yordamga muhtoj xotin (er) yordam berişga qodir bölgan er (xotin)dan sud tartibida ta'minot (aliment) oliş huquqiga ega.

Şoira Yöldoşeva.