Ergaş Jumanbulbul öğli
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174–175-b. — ziyouz.com
Ergaş Jumanbulbul öğli (1868, hoz. Samarqand viloyati Qöşrabot tumani Qörğon qişloği — 1937.12.5, Qöştamğali qişloği) — özbek xalq şoiri, dostonçi. Dehqondostonçi oilasida tuğilgan. Uning yetti otabobosigaça, şuningdek, amaki va momolari dostonçişoir ötgan (Yodgor, Lafas, Mulla Toş, Mulla Xolmurod, Jumanbulbul, Tilla kampir, Sulton kampir, Jossoq, Yorlaqab va boşqalar 17—19-asrlarning taniqli dostonçilari bölganlar). E.J.ö.ning ulkan şoirdostonçi bölib yetişuvida oilasi va qişloğidagi (q. Qörğon dostonçilik maktabi) boy adabiy muhit katta rol öynagan. Dostonçilik ta'limini otasi Jumanbulbuldan olgan.
Asli savodsiz bölgan Jumanbulbul öz öğli Ergaşning öqişörganişi, bilim olişiga katta e'tibor bergan. 1884—86 yillarda Buxoro madrasalaridan birida öqib, fors tilini örgangan, arab tili bilan tanişgan, husnixat maşq qilgan. Navoiy, Fuzuliy, Hofiz, Bedil, Maşrab, Mahtumquli asarlarini mutolaa etgan. Biroq moddiy qiyinçilik va otasining vafoti (1886) tufayli öqişni davom ettira olmagan. Qişloğiga qaytib, mustaqil öqiş, dostonçilikda mahoratini oşiriş bilan şuğullangan, ma'lum muddat maktab ustozi va qaynotasi Ötamurod xatibning yordami bilan dehqonlardan kafsan yiğuvçi bölgan. 1887—89 yillarda E.J.ö. Buxoro amirligiga qaraşli Nurota bekligining amlokdorlaridan biri Qözibekka mirza (kotib) bölib işlagan.
Ölkada boşlangan qahatçilik, çigirtka va vabo tarqalişi natijasida şoirning yaxşigina dostonçi bölib yetişayotgan ukalari Abduxalil va Abdujalillar, singillari va farzandlari birinketin vafot etadi. Bunday ğamalam, taşvişda qolgan şoir kuylaşni ham taşlab, taxm. 1904—05 yillardan darbadarlikda hayot keçirgan. 1912—22 yillarda Bulunğur, Ğallaorol, Urgut tumanlari, Jizzax va Panjakent atrofidagi qişloqlarda tabiblik, qissaxonlik, şe'rxonlik qilib yurgan, ba'zan dostonlar kuylagan. 1923 yilda qişloğiga qaytgan. 1924 yil Qorakisa qişloğida bir xonali maktab oçgan.
E.J.ö. 1925 yil Samarqandga kelgan. 1926—28 yillarda Bulunğur tumani Qirqşodi qişloğida Pölkan şoir, Fozil Yöldoş öğli bilan birgalikda yod bilgan dostonlarini yozdiriş va özi yozib qoddiriş bilan şuğullangan. 1929— 36 yillarda E.J.ö. öz qişloğida, asosan, dehqonçilik işlari bilan maşğul bölgan, dostonçilikda şogirdlar yetiştirişni davom ettirgan. 1936 yilda Toşkentga kelib, 1937 yil apr. gaça folklorşunos H.T. Zarifov uyida yaşagan. 1937 yil apr. oxirlarida qişloğiga qaytib vafot etgan.
E.J.ö.ning ijodi, repertuari boy va rangbarang. Şoir «Kuntuğmiş», «Yakka Ahmad», «Alibek bilan Bolibek», «Dalli», «Ravşan», «Qunduz bilan Yulduz», «Xuşkeldi», «Xoldorxon», «Qiz Jibek», «Göröğlining tuğilişi», «Hasanxon», «Avazxon», «Avazning Farangga safari», «Nurali», «Xiromon» («Jahongir»), «Alpomiş», «Yusuf bilan Ahmad», «Tulumbiy», «Qironxon», «Qumri», «Oşiq Ğarib», «Vomiq bilan Uzro», «Varqa bilan Gulşoh», «Mahtumquli» kabi 30 ga yaqin dostonlarni, juda köp termalarni yod bilgan. Bulardan dastlabki 9 ta doston, «Oysuluv» dostonining mazmuni, köpgina an'anaviy va zamonaviy termalar, özidan avval ötgan baxşilar va dostonçilik san'ati haqida ma'lumotlar E.J.ö.ning özidan yozib olingan. E.J.ö. xalq dostonlarining barça janrlaridan namunalar bilgan. Dostonlarning ğoyaviyligi, xalqçilligi, badiiy gözalligi uçun kuraşgan.
E.J.ö. an'anaviy doston va termalarni kuylab keliş bilan birga özi ham barakali şkod qilgan. Uning «Tarjimai hol» dostoni, «Keldim», «Toşkent ta'rifida», «Qizil», «Tursunoy», «Oxunboboyev», «Ğozi Olim», «Otajon Hoşim», «Şoirlarga rahbar Hodi», «Eşon», «Asov qizlar», «Bir hafta xöp bödsi yoğin» kabi termalari e'tiborga molik.
E.J.ö.ning merosi keng ravişda örganilmoqda: şoir haqida kitoblar naşr etildi, hujjatli film yaratildi. 1972 yil mayda şoir tuğilgan kunning 100 yilligi keng nişonlandi. Nurota tumani markazida unga byust örnatildi. Qörğon qişloğida maqbarasi, haykali va uymuzeyi bor. Bundan taşqari, Samarqand şahrida E.J.ö., Islom şoir, Pölkan şoir va Fozil Yöldoş öğliga kompleks haykal örnatilgan. Nurota tumanida boğ, Qöşrabot tumanida maktab, Toşkent va Samarqand şahrilarida köçalar şoir nomi bilan atalgan.
As: Bulbul taronalari, 1—5j.lar, T., 197173; Pesni Bulbulya, t. 13, T., 197477.
Ad.: Ergaş şoir va uning dostonçilikdagi örni, T., 1971.
Töra Mirzayev.
Q.: Qörğon dostonçilik maktabi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭРГАШ ЖУМАНБУЛБУЛ ЎҒЛИ (1868, ҳоз. Самарқанд вилояти Қўшработ тумани Қўрғон қишлоғи — 1937.12.5, Қўштамғали қишлоғи) — ўзбек халқ шоири, достончи. Деҳқондостончи оиласида туғилган. Унинг етти отабобосигача, шунингдек, амаки ва момолари достончишоир ўтган (Ёдгор, Лафас, Мулла Тош, Мулла Холмурод, Жуманбулбул, Тилла кампир, Султон кампир, Жоссоқ, Ёрлақаб ва бошқалар 17—19-асрларнинг таниқли достончилари бўлганлар). Э.Ж.ў.нинг улкан шоирдостончи бўлиб етишувида оиласи ва қишлоғидаги (қ. Қўрғон достончилик мактаби) бой адабий муҳит катта роль ўйнаган. Достончилик таълимини отаси Жуманбулбулдан олган.
Асли саводсиз бўлган Жуманбулбул ўз ўғли Эргашнинг ўқишўрганиши, билим олишига катта эътибор берган. 1884—86 йилларда Бухоро мадрасаларидан бирида ўқиб, форс тилини ўрганган, араб тили билан танишган, ҳуснихат машқ қилган. Навоий, Фузулий, Ҳофиз, Бедил, Машраб, Маҳтумқули асарларини мутолаа этган. Бироқ моддий қийинчилик ва отасининг вафоти (1886) туфайли ўқишни давом эттира олмаган. Қишлоғига қайтиб, мустақил ўқиш, достончиликда маҳоратини ошириш билан шуғулланган, маълум муддат мактаб устози ва қайнотаси Ўтамурод хатибнинг ёрдами билан деҳқонлардан кафсан йиғувчи бўлган. 1887—89 йилларда Э.Ж.ў. Бухоро амирлигига қарашли Нурота беклигининг амлокдорларидан бири Қўзибекка мирза (котиб) бўлиб ишлаган.
Ўлкада бошланган қаҳатчилик, чигиртка ва вабо тарқалиши натижасида шоирнинг яхшигина достончи бўлиб етишаётган укалари Абдухалил ва Абдужалиллар, сингиллари ва фарзандлари биринкетин вафот этади. Бундай ғамалам, ташвишда қолган шоир куйлашни ҳам ташлаб, тахм. 1904—05 йиллардан дарбадарликда ҳаёт кечирган. 1912—22 йилларда Булунғур, Ғаллаорол, Ургут туманлари, Жиззах ва Панжакент атрофидаги қишлоқларда табиблик, қиссахонлик, шеърхонлик қилиб юрган, баъзан достонлар куйлаган. 1923 йилда қишлоғига қайтган. 1924 йил Қоракиса қишлоғида бир хонали мактаб очган.
Э.Ж.ў. 1925 йил Самарқандга келган. 1926—28 йилларда Булунғур тумани Қирқшоди қишлоғида Пўлкан шоир, Фозил Йўлдош ўғли билан биргаликда ёд билган достонларини ёздириш ва ўзи ёзиб қоддириш билан шуғулланган. 1929— 36 йилларда Э.Ж.ў. ўз қишлоғида, асосан, деҳқончилик ишлари билан машғул бўлган, достончиликда шогирдлар етиштиришни давом эттирган. 1936 йилда Тошкентга келиб, 1937 йил апр. гача фольклоршунос Ҳ.Т. Зарифов уйида яшаган. 1937 йил апр. охирларида қишлоғига қайтиб вафот этган.
Э.Ж.ў.нинг ижоди, репертуари бой ва рангбаранг. Шоир «Кунтуғмиш», «Якка Аҳмад», «Алибек билан Болибек», «Далли», «Равшан», «Қундуз билан Юлдуз», «Хушкелди», «Холдорхон», «Қиз Жибек», «Гўрўғлининг туғилиши», «Ҳасанхон», «Авазхон», «Авазнинг Фарангга сафари», «Нурали», «Хиромон» («Жаҳонгир»), «Алпомиш», «Юсуф билан Аҳмад», «Тулумбий», «Қиронхон», «Қумри», «Ошиқ Ғариб», «Вомиқ билан Узро», «Варқа билан Гулшоҳ», «Маҳтумқули» каби 30 га яқин достонларни, жуда кўп термаларни ёд билган. Булардан дастлабки 9 та достон, «Ойсулув» достонининг мазмуни, кўпгина анъанавий ва замонавий термалар, ўзидан аввал ўтган бахшилар ва достончилик санъати ҳақида маълумотлар Э.Ж.ў.нинг ўзидан ёзиб олинган. Э.Ж.ў. халқ достонларининг барча жанрларидан намуналар билган. Достонларнинг ғоявийлиги, халқчиллиги, бадиий гўзаллиги учун курашган.
Э.Ж.ў. анъанавий достон ва термаларни куйлаб келиш билан бирга ўзи ҳам баракали шкод қилган. Унинг «Таржимаи ҳол» достони, «Келдим», «Тошкент таърифида», «Қизил», «Турсуной», «Охунбобоев», «Ғози Олим», «Отажон Ҳошим», «Шоирларга раҳбар Ҳоди», «Эшон», «Асов қизлар», «Бир ҳафта хўп бўдци ёғин» каби термалари эътиборга молик.
Э.Ж.ў.нинг мероси кенг равишда ўрганилмоқда: шоир ҳақида китоблар нашр этилди, ҳужжатли фильм яратилди. 1972 йил майда шоир туғилган куннинг 100 йиллиги кенг нишонланди. Нурота тумани марказида унга бюст ўрнатилди. Қўрғон қишлоғида мақбараси, ҳайкали ва уймузейи бор. Бундан ташқари, Самарқанд шаҳрида Э.Ж.ў., Ислом шоир, Пўлкан шоир ва Фозил Йўлдош ўғлига комплекс ҳайкал ўрнатилган. Нурота туманида боғ, Қўшработ туманида мактаб, Тошкент ва Самарқанд шаҳриларида кўчалар шоир номи билан аталган.
Ас: Булбул тароналари, 1—5ж.лар, Т., 197173; Песни Бульбуля, т. 13, Т., 197477.
Ад.: Эргаш шоир ва унинг достончиликдаги ўрни, Т., 1971.
Тўра Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.