Eriş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 187-b. — ziyouz.com
Eriş — moddalarning issiqlik ta'sirida qattiq (kristall) holatdan suyuq holatga ötiş jarayoni. Sof moddalarning E. jarayoni E. trasiga boğliq. E. vaqtida qattiq holatdagi atomlarning joylaşiş tartibida fazoviy kristall panjara buziladi. Kristallda atomlar muvozanat vaziyatlari atrofida tebranadi. t-ra kötarilgan sari tebranişlar amplitudasi ortib boradi va muayyan kritik kattalikka yetadi, şundan keyin panjara buziladi. Qattiq qotişmalar ma'lum t-ra oraliğida eriydi. Amorf qattiq moddalar t-ra orta borişi bilan yumşab, asta-sekin suyuq holatga ötadi. Modda eriganda hajmi kengayadi, bosim oşişi bilan E. t-rasi ham ortib boradi. Ayrim moddalar (muz, metall va metalloid) eriganda hajmi kiçrayadi va bosim ortişi bilan E. t-rasi pasayadi.
Molekulyarkinetik tasavvurlarga binoan, moddaning qattiq holatdan suyuq holatga ötişida kristall panjaraning buzilişi uçun yetarli miqdorda energiya berilişi zarur. E. jarayonida moddaga taşqaridan beriladigan energiya uning t-rasi ortişiga emas, balki kristall panjarasini buzişga sarflanadi.
E. tabiatda (Yer sirtida qor va muzlarning, Yer qa'rida minerallarning erişi), fan va texnikada (sof metall va qotişmalar işlab çiqarişda) katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭРИШ — моддаларнинг иссиқлик таъсирида қаттиқ (кристалл) ҳолатдан суюқ ҳолатга ўтиш жараёни. Соф моддаларнинг Э. жараёни Э. трасига боғлиқ. Э. вақтида қаттиқ ҳолатдаги атомларнинг жойлашиш тартибида фазовий кристалл панжара бузилади. Кристаллда атомлар мувозанат вазиятлари атрофида тебранади. т-ра кўтарилган сари тебранишлар амплитудаси ортиб боради ва муайян критик катталикка етади, шундан кейин панжара бузилади. Қаттиқ қотишмалар маълум т-ра оралиғида эрийди. Аморф қаттиқ моддалар т-ра орта бориши билан юмшаб, аста-секин суюқ ҳолатга ўтади. Модда эриганда ҳажми кенгаяди, босим ошиши билан Э. т-раси ҳам ортиб боради. Айрим моддалар (муз, металл ва металлоид) эриганда ҳажми кичраяди ва босим ортиши билан Э. т-раси пасаяди.
Молекуляркинетик тасаввурларга биноан, модданинг қаттиқ ҳолатдан суюқ ҳолатга ўтишида кристалл панжаранинг бузилиши учун етарли миқдорда энергия берилиши зарур. Э. жараёнида моддага ташқаридан бериладиган энергия унинг т-раси ортишига эмас, балки кристалл панжарасини бузишга сарфланади.
Э. табиатда (Ер сиртида қор ва музларнинг, Ер қаърида минералларнинг эриши), фан ва техникада (соф металл ва қотишмалар ишлаб чиқаришда) катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.